1.Ферменттердің жалпы қасиеттері.
2.Ферменттің активтік орталығы
3.Ферменттердің қазіргі атаулары мен жіктелуі
Ферменттер тірі клеткаларда пайда болатын және организмдегі биохимиялық процесстерді жылдамдататын белок тектес биологиялық катализаторлар. Олар организмдегі жекелеген химиялық процесстердің жүруін және бүкіл зат алмасу процесстерін тездетеді.
Фермент деген терминді ғылымға 19-ғасырдың басында Я.Б.Ван Гельмонт деген химик енгізген. Бұл сөз латынның Ферментацио-газ бөле отырып ашу деген сөзінен шыққан. Сонымен бірге әдебиетте энзим деген сөз де қолданылады. (эн-ішінде, зиме-ашытқы ) Ферменттерді зерттейтін ғылым саласын энзимология деп атайды.
Ферменттер клетканың тек белгілі бір аудандарында ғана шоғырланған, мысалы тыныс алу ферменттері митохондрияда , белок синтезіне қатысты ферменттер рибосомада шоғырланған.
Ферменттер белок тектес заттар болғандықтан белоктарды бөліп ал әдістерін ферменттерге де қолданылады. (Диализ, тұндыру, хроматография, электрофорез.)
Ферменттер химиялық табиғаты жағынан – белоктық заттар. Ферменттердің тездеткіштік қасиеті оның молекуласында белок барлығына байланысты.
Ферменттер де белоктар тәрізді қарапайым және күрделі болып екі топқа бөлінеді.
Қарапайым ферменттердің молекуласы тек қана белоктардан тұратын бір компонентті ғана болады. Бұларға жататындар- рибонуклеаза, пепсин, амилаза.
Күрделі ферменттердің молекуласы 2 компоненттен тұрады.Белоктық бөлігін апофермент ал белоксыз бөлігін кофермент деп атайды.
Биохимиялық реакцияларда коферменттер 2 түрлі қызмет атқарады.
олар ферменттің активті орталығын қалыптастырады.Жекелеген атомдарды бір субстраттан екіншісіне тасымалдауға қатысады.
Ферменттердің аса тұрақсыздығына байланысты әсері де көптеген факторларға тәуелді келеді. Температураның әсері. Ферменттің ең жоғары активтігі 36-400С байқалады.
Ортаның рН –ның әсері. Әрбір ферменттің өте жоғары
активтік көрсететін қолайлы рН аймағы бар. Мысалы, пепсин рН-1,5 – 2,5; трипсин рН –8, 0-9,0, сілекей амилазасы рН- 6,9 –7,0, уреаза рН – 7, 2-8,0 болғанда ең жоғары активтік көрсетеді.
Талғампаздығы іріктеушілігі. Әрбір фермент, құрылысы жағынан ұқсас тек белгілі – бір субстратқа, немесе заттар тобына ғана әсер етеді. Мәселен, уреаза ферменті бір ғана несеп кәрінін ыдырау реакциясын катализдейді. Ферменттің талғаушылық қасиетінің биологиялық маңызы өте зор, өйткені ферменттер осындай қасиетінің арқасында зат алмасу процесін реттеп отырады. Ферменттің активтігін ортада әртүрлі қоспалардың болуына байланысты. Ферменттің активтігін жоғарылататын заттарды активаторлар, ал баяулататындарды немесе тежейтіндерді ингибиторлар / бөгегіштер деп атайды. Активаторлар ферментативтік реакциялардың жылдамдығын арттырады. Активаторлар талғаулы/ специфические/ және талғаусыз / неспецифические/ болып екіге бөлінеді. Бөгегіштер ферментативтік реакцияларды ішінара, немесе толық тежейді. Талғаулы бөгегіштерге антиферменттер – антипепсин, антитрипсин және т.б жатады. Талғаусыз бөгегіштерге ферменттердің улы заттары /НСN, KCN, NaCN/, ауыр металдардың иондары, сульфидтер және т.б жатады.
Ферменттердің активтігін өлшеу. Ферменттердің активтігі өте жоғары. Олардың шапшандатқыш активтігін сипаттау үшін, «айналым саны» деген ұғым қолданылады. «Айналым саны» деп І моль ферменттің әсерінен І минут уақытта өзгеріске ұшырайтын субстраттың мөлшерін/ моль санымен есептегенде/ айтады. Мысалы, кейбір таза ферменттің «айналым саны» мынандай :
КаталазаН2025 000 000
ПепсинКазеин 40000
Ферменттің активтік орталығы деп оның молекуласының субстратпен түйісетін бөлігін айтады. Реттегіш орталық активтік орталықтан едәуір қашықтықта орналасады. Аллостерлі ферменттер реттегіш орталығы арқылы модулятордың / эффектордың/ молекуласымен байланысқа түседі.
Ферменттердің қазіргі атаулары мен жіктелуін 1961ж Халықаралық биохимиялық Одақтың Комиссиясы бекіткен.
Жаңа жіктеу бойынша бізге белгілі ферменттердің барлығы алты класқа бөлінеді :
Оксидоредуктаза – сутегінің атомдарын немесе электрондарды бөліп және қосып алу арқылы субстраттың тотығу – тотықсыздану процесін үдететін фермент.Трансфераза – атомдардың түрліше топтарының тасымалдану реакциясын катализдейтін фермент.Гидролаза – заттардың түрліше топтарының гидролизіне қатысатын фермент.Лиаза – еселенген байланысты түзе немесе бұза отырып, түрлі атомдар тобын қосып немесе ажыратып алу реакциясын катализдейтін фермент.Изомераза –изомеризация реакциясын катализдейтін фермент.Лигаза /синтетаза/ – АТФ энергиясының есебінен түрлі заттардың синтезделу реакциясын шапшандататын фермент.
Ёж ушастый

Кутора обыкновенная

Выхухоль русская

Пищуха малая

Белка обыкновенная

Суслик желтый

Суслик крапчатый

Приволжский сурок-байбак

Соня-полчок

Тушканчик малый

Ночница прудовая

Вечерница гигантская

Корсак

Шакал

Ласка южная

Горностай

Норка среднерусская европейская

Хорь степной

Перевязка

Барсук азиатский

Выдра речная

Кот степной

Рысь обыкновенная

Косуля европейская

Сайгак

Птицы
Европейская чернозобая гагара

Серощекая поганка

Большая белая цапля

Колпица

Каравайка

Черный аист

Белый аист

Краснозобая казарка

Пискулька

Малый лебедь

Огарь

Пеганка

Серая утка

Белоглазая чернеть

Савка

Скопа

Обыкновенный осоед

Полевой лунь

Степной лунь

Европейский тювик

Курганник

Змееяд

Орел-карлик

Степной орел

Большой подорлик

Могильник

Беркут

Орлан-белохвост

Балобан

Сапсан

Дербник

Кобчик

Степная пустельга

Тетерев

Серый журавль

Красавка
Погоныш-крошка

Коростель


Дрофа

Стрепет

Авдотка

Каспийский зуек

Кречетка

Ходулочник

Шилоклювка

Кулик-сорока

Травник

Поручейник

Дупель

Большой кроншнеп

Большой веретенник

Степная тиркушка

Черноголовый хохотун

Чеграва

Малая крачка

Клинтух

Обыкновенная горлица

Филин

Зеленый дятел

Средний дятел (европейский подвид)

Сизоворонка

Воронок

Степной жаворонок

Белокрылый жаворонок

Черный жаворонок

Серый сорокопут

Черноголовый чекан

Дубровник

Амфибии и рептилии
Тритон гребенчатый

Веретеница ломкая

Разноцветная ящурка

Живородящая ящерица

Обыкновенная медянка

Гадюка Никольского

Восточная степная гадюка

Рыбы
Каспийская минога

Украинская минога

Русский осетр

Стерлядь

Шип

Белуга

Волжская сельдь

Ручьевая форель

Русская быстрянка

Азово-черноморская шемая

Вырезуб

Волжский подуст

Обыкновенный рыбец

Пескарь

Елец

Обыкновенный подкаменщик

Паукообразные
Галеод обыкновенный

Кругопряд лобата

Насекомые
Богомол пятнистонадкрылый

Богомол короткокрылый

Эмпуза перистоусая

Муравьиный лев большой

Аскалаф пестрый

Дыбка степная

Красотел пахучий

Красотел малый

Жужелица окаймленная

Жужелица венгерская

Жужелица бессарабская

Жук-олень

Слоник острокрылый

Жук-носорог

Отшельник пахучий

Аполлон

Совка шпорниковая

Пчела-плотник

Шмель моховой

Шмель степной

Приволжский сурок-байбак
Ночница прудоваяСуслик крапчатый
Суслик желтый
Пищуха малая
Выхухоль русскаяБелка обыкновенная
Кутора обыкновенная
надеюсь хватит
