Құтадғу білік» (Құтты білік) — Жүсіп Баласағұни (Баласағұн) шығарған дидактикалық поэма.
Бұл көне түркі тілінде жазылған, түркі тектес халықтардың ортақ қазынасы.
Көптеген зерттеушілер бұл поэманы саясат, мемлекет басқару, әскери іс жөніндегі философиялық трактат деп жүр. Шындығында да, бұл жалаң әдеби дүние емес. Бұл бүтін бір тарихи кезеңнің мінез құлқын бойына сіңірген, қоғамдық саяси, әлеуметтік бітімі қанық, моральдық этикалық, рухани қазынамыздың негізі, арқау боларлық дүние. Ондағы бүгінгі тілімізге, ой толғамымызға төркіндес, етене жақын орамдарды көргенде, қазақ әдебиетінің солармен тікелей сабақтаса жалғасқан дидактикалық поэзия мен шешендік сөздердің, билердің орағытып, ой тастайтын кең тынысты толғамдарының дәстүрлі бірлігі «мен мұндалап» тұрады. Жүсіп Баласағұнның мемлекетті басқару қағидалары мен принциптерін, елге билік жүргізудің ережелері мен тәртібін, қоғам мүшелерінің мінез-құлық және әдеп-ғұрып нормаларын жыр еткен этикалық-дидактикалық мазмұндағы көркем туындысы.
Жүсіп Баласағұни «Құтты білікті» 1069—1070 жж. Баласағұн қаласында бастап, он сегіз айдың ішінде Қашқар қаласында аяқтаған. Қоғамдық әлеуметтік мәні терең, халықтың моральдық этикалық бағдарламасы іспеттес бұл еңбегін Қарахан мемлекетінің сол кездегі билеушісі Табғаш Арслан хан Боғратегінге тарту еткен. Түркі халықтарының тарихында бұл кезең исламның ресми қабылдауымен ерекшеленеді. [1]Құтадғу Біліг [2]– Жүсіп Баласағұнидың еңбегі. Түркия ғалымдары 1942–43 ж. «Құтадғу Білігтің» үш нұсқасын да Стамбұлдан үш томдық кітап етіп шығарды. Дастанды зерттеу ісіне, әсіресе, түркі ғалымдары Р.Р.Арат, М.Ф.Кепрюлд және А.Дильгар, т.б. көп еңбек сіңірді. «Құтадғу Біліг» дастаны орта ғ-ларда бүкіл түркі әлеміне түсінікті болған Қарахан әулеті мемлекеті түріктерінің тілінде жазылған.
1. Мәтінде ауа-райын болжаған ата бабамыздың ырымдары туралы айтылған.Ерте кезде ауа-райын болжаушылар табиғат құбылыстарын бақылап,күн есептеудің дәстүрлі әдеттерін құпия ұстаған.Оны атадан балаға қылып сақтаған.Ауа-райын алдын ала бақылап,мал жанын түрлі апаттардан сақтау үшін,ерте қымтанып, сақтанып отырған. Ауа райын бақылау кезінде көптеген ырымдар пайда болған.Мысалы:жаз қанша құйынды болса,қыс сонша қатал болады.Құстар өзендегі,арықтағы суға түссе,жақын арада жаңбыр жауады.
Мәтінде метафора,аллитерация қолданылған.
2. Көшкін.
3. Су тасқыны - қардың тез еруі сияқты ағын.
Су тасқыны - үлкен жылдамдықпен соққан жел
4. І абзац
Қазба жұмыстарының нәтижесі
ІІ абзац
В.В.Радловтың қазақтардың атқа міну мәдениетіне берген бағасы
ІІІ абзац
Ұлттық ойын - теңге алу
5. 1) Солтүстік Қазақстан облысындағы Ботай қонысында қазба жұмыстары жүргізілген.
2) Ботайлықтар жылқыны мініс көлігі ретінде пайдаланып қана қоймай, бие сауып, қымыз ашытып, шипалы сусын өндіруді де меңгерген.
3) Петербург академиясының академигі, түрколог, этнограф, шығыстанушы В.В. Радлов ғылымы қазақтардың атқа міну мәдениетін зерттеген.
4) Теңге алу ойыны тегіс жерде өткізіледі. Жерге күміс тең қойылады, содан кейін ойыншылар атқа мініп, шауып бара жатып, жердің үстінде жатқан тиынды еңкейе беріп, іліп алып кетулері керек. Ақшаны сыйлық ретінде ат үстінен алған адам иеленіп кетеді, сөйтіп жеңімпаз атанады.
6. Расыменде атқа міну артық заманнан бері қалыптасып келе жатыр.Ол кезде элекрондар болмаған күн сайын аулаға шығып атқа мініп серуендеген.Сол себепті "атқа міну мәдениеті ұлы даладан тараған"деп айтуға толық негіз бар.
7. Бұл мақаламызда спорттың адам өміріне пайдасы туралы айтқымыз келіп отыр. Салауатты өмір салтын ұстанып, түрлі аурудың алдын алуға болатынын жақсы білесіздер. Оның бәрі өзіңіздің қолыңызда. Бүгін біз сіздерге ауыр күйзеліске ұшырап, өз-өзіне қол жұмсағысы келген Клер есімді ару жайлы баяндаймыз. Ол емдеу курсынан толық өткен соң, өзінің өмірін түбегейлі өзгертуге бел буады.
Клердің жағдайы өте ауыр болғандықтан өмір бойы дәрінің күшімен отыруға мәжбүр болады. Өйткені оған адофамин мен серотанин жетіспейді. Оған көнбеген өрімдей қыз бұл дерттің алдын алатын басқа амалдарды қарастыра бастайды. Бірде Клер әйгілі Гиппократтың әртүрлі тақырыптағы жазбаларын оқып отырып, өзіне керекті күйзеліс жайлы айтқанын кездестіреді. Гиппократ өз жазбасында депрессиядан құтылу үшін жүзумен айналысуды, күн сайын жүгіруді әдетке айналдыруды, жалпы спортпен шұғылдану маңызды екенін айтады.
Спорт - көңіл күйді көтеріп, өз-өзіңізді көңілді сезінуге көмектеседі. Өйткені жаттығу барысында эндорфин гормоны көптеп бөлінеді. Ал ол гормонды - бақыт гормоны дейді. Ол адам жанын тыныштандырып, рахаттандырады. Бар болғаны жарты сағат жаттығу жасау сізді осындай ауыр аурудан аман алып қалады. Сонымен қатар жүгіру мен жүзу де өте пайдалы екендігін ұмытпағайсыздар.
Спортпен шұғылданатын адамдар өзінің денесін жақсы көре бастайды, денсаулығына мән береді. Сонымен қатар, терең дем алуды да үйренеді. Ал терең тыныс алу кезінде сіз күйзелісті есіңізге де алмайсыз. Міне, осындай күнделікті жаттығудың арқасында Клер өзінің ауруымен мәңгілікке қош айтысты. Қазір Клер спортты өмірлік серігіне айналдырып, ауруды атымен білмейді. Мұндай жағдай бәріміздің де басымызда тууы мүмкін. Сондықтан спортпен айналысып, салауатты өмір салтын ұстанайық, достар!
Объяснение:
Если не это, то прости я не могу нечем
Удачи!
