XVIII-XX ғасырлардағы Қазақстан тарихы - алуан тағдырлы сипаттағы оқиғаларға толы. 1730-1770 жылдары қазақ билеушілерінің едәуір бөлігі Ресей империясының басшылық рөлін ресми түрде таныды. Бұл Қазақстанды өз тәуелсіздігінен, мемлекеттігінен айырылуына әкеп соқтырып, шын мәнінде отарға айналдырды. Ресей билігін мойындауға мәжбүр болған алғашқы күндерден бастап-ақ қазақ халқының бұрынғы тәуелсіздігін, мемлекеттігін қалпына келтіру жолындағы ұлт-азаттық соғыстар кезеңі басталды. Халық наразылығының тұтануына екінің бірінде ұлттық және әлеуметтік қысым жасау арандатып отырды. Қазақстанның отарлық кезеңінің тарихына, әсіресе оның түйінді мәселелеріне отандық тарих негізінен еліміз тәуелсіздік алғаннан соң, яғни 1991 жылдан кейін баса назар аудара бастады. Бұл түсінікті де, өйткені шет аймақ халыктарының сол кезде отар елдер халықтары аталатынындай, жабайылар тарихы мәселелері өткен кездерде империялық өктемдіктің және марксизмнің қасан қағидасы, тоталитаризм, жеке адамға табынушылық идеологиясының ықпалымен көрінеу бұрмалаушылыққа ұшыратылды. XVIII—XIX ғасырлардағы Қазақстан тарихы Еуразия даласының халықтарына дүниежүзілік тарих ұғымынан тыс қараған Ресей ділінің тұрғысынан пайымдалды. Осының бәрі бүгінгі таңда тарихи өткен кезеңге объективті түрде қаралуы, жаңа көзқарастарды тиянақтауды талап етеді. Ресей мемлекетінің кұрамындағы қазақ халқы тарихының (XVIII—XIX ғғ.) ең көкейтесті жақтарына зерттеушілердің назарын отандық тарихнаманың қол жеткен биігі деңгейінен аудару қажет.[1]
ХАНСТВО АБУЛХАИРА (1428 — 1468 гг.)
Образование
В 20-х гг. XV в. на степных Казахстана образовалось ханство Абулхаира. Обособление его произошло в результате распада Ак Орды и усобиц Джучидов, которое завершилось гибелью Барака, хана Ак Орды и власть захватил потомок Шейбана, сын Давлат Шах-оглана 17-летний Абулхаир (1428-1468).
Территория — от Яика (Урала) на западе до Балхаша на востоке, от низовьи Сырдарьи и Аральского моря на юге до среднего течения Тобола и Иртыша на севере.
Столицы — Тура (1428-1430), Орда-Базар (1430-1446), Сыгнак (1446-1468).
Этнический состав: кыпчаки, найманы, мангыты, карлуки, конграты, канглы, уйсуни, уйгуры и др.
В исторических источниках конца XIV -первой половины XV вв. население ханство известно под общим этнонимом «узбеки», а ханство Абулхаира имело и другие названия — «Государство кочевых узбеков» или «Узбекское ханство».
Политическая история
Для укрепления ханской власти и государства, а также в угоду поддерживающей его знати кочевых племен, Абулхаир вел завоевательные войны в ханстве и за его пределами:
В начале своего правления, в 30-е гг. XV в. Абулхаир вел военные действия против потомков Орда Еджена, побеждая их и захватывая новые земли. В результате Восточный Дешт-и-Кыпчак полностью перешел под власть Абулхаира.
Утвердив власть в степных районах, Абулхаир в угоду поддерживающей его кочевой знати стал совершать военные походы на южные области, с целью захвата и покорения новых земель. В 1430 г. Абулхаир хан захватил Хорезм, Орда-Базар, разграбил Ургенч.
В 1446 г. ему удалось отобрать у тимуридов и ак-ордынских ханов присырдарьинские города -Сыгнак, Сузак, Ак-курган, Узгенд, Аркук. Города он роздал в виде уделов поддерживающим его вождям племен. Это значительно укрепило авторитет Абулхаира среди кочевой знати.
В 50-е гг. XV в. Абулхаир-хан продолжает грабительские набеги на Самарканд и Бухару, вмешиваясь во внутренние усобицы тимуридов Мавераннахра.
В 1457 г. войско Абулхаира потерпело поражение от ойратов, вторгшихся в пределы Юго-Восточного и Южного Казахстана. В результате был подписан для Абулхаира унизительный договор, что привело к падению его авторитета.
В конце 50-х — начале 60-х гг. XV в. от ханство Абулхаира в Западный Могулйстан откочевала часть племен во главе султанами Жанибеком и Кереем. В 1468 г. Абулхаир хан против них предпринял поход, но в пути заболев умер.
Преемник Абулхаира Шайх-Хайдар (1468-1470) был убит в междоусобной борьбе многочисленных Джучидов.
Внуку Абулхаира Мухаммеду Шейбане (1470-1510) пришлось вести долгую и упорную борьбу с казахскими ханами за власть в степи и в южных городах региона средней Сырдарьи и Каратау. В 1510 г. войско Мухаммеда Шейбаны потерпело поражение от войск казахов во главе с Касым ханом. Ханство Абулхаира распалось и так завершилась история этого государства.
Причины падения:
отсутствие прочных связей между отдельными частями государства;
постоянные династийные распри и усобицы за раздел территории;
недовольство рядовых кочевников гнетом и откочевки их в другие регионы.
С образованием Казахского ханства власть Шайбанидов из рода Абулхаира на территории Восточного Дешт-и-Кыпчака прекратилась. Вся территория и население ханства вошли в состав Казахского ханства.
