Мануфактура — еңбек бөлінісіне негізделген бірлестік. Мануфактура өндіріс үдерісін ұйымдастыру нысаны ретінде Батыс Еуропа елдерінде 16 ғасырдың ортасынан 18 ғасырдың соңғы ширегіне дейін үстемдік құрды. Мануфактураның екі жолы болды. Олардың бірі — түрлі мамандықтағы қолөнершілерді бір шеберханаға біріктіру. Екіншісі — бір мамандықтағы қолөнершілерді ортақ шеберханаға біріктіріп, олардың арасында еңбекті бөлісу. Мануфактураны ұйымдастырудың бұл екі тәсілінде де жұмысшылар еңбек бөлінісі негізінде маманданады. Мануфактураның техникалық негізі қолөнері болып қалғанымен, қолөнершілер мен мануфактуралық жұмысшылар арасында техникалық тұрғыда үлкен айырмашылық болды. Дербес қолөнерші өнімді толық көлемде дайындау жұмысын бір өзі атқарса, мануфактуралық жұмысшы өнімнің жекелеген бөліктерін дайындау жұмыстарын орындады. Мануфактура, ең алдымен, кооперативтік еңбек нысанымен байланысты болды.
19 век был ознаменован новыми производствами товаров и их сбытом. В это время начали появляться идеи о невмешательстве государства в жизнь частной собственности. Крупные предприниматели начали договариваться между собою о ценах на товар и рынке сбыта. Это делалось для того, чтобы избежать конкуренции. К 1880 годам производственную сферу завоевали монополисты. Они хотели установить господство в разных сферах экономики. Начали возникать разные формы объединений монополистов.
- картель. Объединение само определяло цены на товары,
- синдикат занимался сбытом продукции совместно,
- тресты делали полное объединение разной собственности,
- концерны объединяли тресты и предприятия.
