Ахмет Байтұрсынов – ақын, әдебиет зерттеуші ғалым, түркітанушы, публицист, педагог, аудармашы, қоғам қайраткері. Ол 1873 жылы 18 қаңтарда қазіргі Қостанай облысының Торғай өңіріндегі Сартүбек деген жерде дүниеге келеді. 1884 ж. Орынбордағы мұғалімдер мектебін бітірген. 1895 - 1909 ж. Ақтобе, Қостанай, Қарқаралы уездеріндегі мектептер мен орыс- қазақ училищерінде мұғалімдік қызмет атқарады. Байтұрсыновтың қазақ әдебиеттану ғылымы мен әдебиет тарихы жөніндегі тұңғыш еңбегі « Әдебиет танытқыш» (1926). Байтұрсынов тілші ғалым ретінде қазақ тілінің табиғаты, араб әліпбиінің жайы, терминдер, қазақ тілінің мәселелері туралы мақалалар жазды.
Табиғатынан зерек Ахмет 1882—1884 жылдары ауыл адамдарынан сауатын ашып, кейін ауыл мектебінде оқиды. 1886—1891 жылдары Торғай қаласындағы екі сыныпты орысша-қазақша училищеде, 1891—1895 жылдары Орынбордағы мұғалімдер даярлайтын мектепте білім алады. 1895—1897 жылдары Ақтөбе, Қостанай, Қарқаралы уездерінде мектептерде, училищелерде сабақ береді. Қазақ тілі мен әдебиетінің мәселелерін зерттейді. Көп кітаптар оқиды, өз бетімен ізденеді. Әдебиетпен айналысады, өлең-жырларын жазады, ауыз әдебиетінің үлгілерін жинайды, оқулықтар мен оқу құралдарын әзірлейді.
1913—1918 жылдары өзі ұйымдастырған "Қазақ" газетінің редакторы болып еңбек етеді. Газет бетінде халык өмірінің мәселелерін көтереді. Елді оқу-білімге шақырады.
1917 жылы Қазан төңкерісінен кейін Алаш қозғалысын ұйымдастырып, бағдарламасын жазған. Қазакстанның тұңғыш халық ағарту министрі, Қазақстан академиялық орталығының жетекшісі, Алматыдағы, Ташкенттегі жоғары оқу орындарының профессоры қызметтерін атқарады.
1929 жылы жазықсыз түрмеге жабылып, 1936 жылы елге оралады, 1937 жылы қайта тұтқындалып, "халық жауы" деп аталған Ахмет 1938 жылы атылады.
1988 жылы ақын ақталды.Ірі қоғам қайраткері Ахмет Байтұрсыновтың мол әдеби, ғылыми еңбектері қалды. Ол өз заманында әрі ақын, әрі аудармашы, әрі ғалым ретінде танылды. Ахметтің 1909 жылы Петербург қаласында "Қырық мысал" деген алғашқы кітабы жарық көрді, ол кітапта орыс мысалшысы И.Крыловтан аударған мысалдар жинақталды. 1911 жылы Орынбор қаласында "Маса" атты өлеңдер жинағы шықты.
Ахмет Байтұрсынов қазақ тілінің реформаторы, теоретигі әрі қазақ тіл білімінің атасы. Ол араб әріптерінің негізінде қазақтың төл әліпбиін жасады. Өзінің "Оқу құралы" (1912), "Тіл құралы" (1914), "Әліпби" (1924), "Жаңа әліпби" (1926) атты кітаптарында қазақ тілінің мәселелерін қарастырды. Қазақ тіл білімінде терминдер қалыптастырды. Қазақ тілі грамматикасындағы ұғымдарға анықтамалар берді.
Берілген сөздерге дыбыстық талдау.
1) Көбею – 5 әріп,6 дыбыс (себебі," ю " дыбысы – қосарлы дыбыс "и+у",дыбысқа талдағанда да осылай жеке алып талдаймыз)
К – дауыссыз,қатаң.
ө – дауысты,жіңішке,ашық,еріндік.
б – дауыссыз,ұяң.
е – дауысты,жіңішке,ашық,езулік.
и – дауысты,жіңішке,қысаң,езулік.
у – дауысты,жуан,қысаң еріндік.
2) Молаю – 5 әріп,6 дыбыс (себебі," ю " дыбысы – қосарлы дыбыс "и+у",дыбысқа талдағанда да осылай жеке алып талдаймыз)
М – дауыссыз,үнді.
о – дауысты,жуан,ашық,еріндік.
л – дауыссыз,үнді.
а – дауысты,жуан,ашық,езулік.
и – дауысты,жіңішке,қысаң,езулік.
у – дауысты,жуан,қысаң еріндік.
3) Үлкею – 5 әріп,6 дыбыс (себебі," ю " дыбысы – қосарлы дыбыс "и+у",дыбысқа талдағанда да осылай жеке алып талдаймыз)
Ү – дауысты,жіңішке,қысаң,еріндік.
л – дауыссыз,үнді.
к – дауыссыз,қатаң.
е – дауысты,жіңішке,ашық,езулік.
и – дауысты,жіңішке,қысаң,езулік.
у – дауысты,жуан,қысаң еріндік.
4) Есею – 4 әріп,5 дыбыс (себебі," ю " дыбысы – қосарлы дыбыс "и+у",дыбысқа талдағанда да осылай жеке алып талдаймыз)
Е – дауысты,жіңішке,ашық,езулік.
с – дауыссыз,қатаң.
е –дауысты,жіңішке,ашық,езулік.
и – дауысты,жіңішке,қысаң,езулік.
у – дауысты,жуан,қысаң еріндік.
5) Сарғаю – 6 әріп,7 дыбыс (себебі," ю " дыбысы – қосарлы дыбыс "и+у",дыбысқа талдағанда да осылай жеке алып талдаймыз)
С – дауыссыз,қатаң.
а – дауысты,жуан,ашық,езулік.
р – дауыссыз,үнді.
ғ – дауыссыз,ұяң.
а – дауысты,жуан,ашық,езулік.
и – дауысты,жіңішке,қысаң,езулік.
у – дауысты,жуан,қысаң еріндік.
