Қазақстан Республикасы Тәуелсіздігі салтанат құрған жылдары қазақ прозасындағы халық тарихының бұрын шығармалар арқауына асынбаған тұстары, тарихи тұлғалары көркем шындық поэтикасы өрнектерімен жазыла бастады.
Осындай шығармашылық үрдіс жемістері қатарына көрнекті жазушы Қажығали Мұханбетқалиұлының «Тар кезең» тарихи романы да қосылды. Романның тақырыбы – Қазақстан тарихында «Сырым Датұлы бастаған ұлт-азаттық қозғалысы» атымен әйгілі болған халықтың тағдырындағы Ресейдің отарлық билеу кезеңінің оқиғалары. «Тар кезең» романының идеясы – Ресейдің отарлау саясатындағы озбырлықтардың (атақоныстардан, жайылымдардан еріксіз айыру, жазықсыз ауылдарды шауып, адамдарды өлтіру, тонау, барымталау, өзішілік басқару жүйесіне тиым салу, т.б.) етек алуына халықтық қарсыласу қуатын таныту. Жазушының «Тар кезең» тарихи романына арқау болған сюжеттік-композициялық желілердегі қақтығыстар, қазіргі «Қазақстан тарихының» жаңаша жазылған тарихнамалық-дерекнамалық деректі тұжырымдары негізінде жазылғандығымен ерекшеленеді.
Қазақ тарихындағы отаршылдық пен ұлттық тәуелсіздік арасындағы қайшылықтар, қақтығыстар мол орын алған кезең эпикалық шығарманың құрылысында қамтылған.
«Тар кезең» романының жеті тарауындағы сюжеттік-композициялық желілерде мынадай оқиғалар эпикалық көлеммен қамтылған: біріншісі – Ресей патшалығының әкімшілік жүйесінің қазақ өлкесін мемлекеттік ішкі саясат аясындағы генерал-губернаторлық басқару жүйесінің ерекшелігі; екіншісі – Кіші жүз хандығы басқару жүйесінің дәстүрлі жолы мен оның отарлық әкімшілігіне тәуелділік сипаты; үшіншісі – Ресейдің отаршыл озбырлық іс-әрекеттеріне тыйым салу қарсылығын танытушы «Халық кеңесінің» құрылғаны, оған үш ата өкілдерінің (Әлімұлын – Шекті Сегізбай биге, Байұлын – Шеркеш Тұрманбет биге, Жетіруды – Табын Тіленші биге) мүшелері болғаны, Халық кеңесінің Төбе биінің (Байбақты Сырым би), Төбе бидің кеңесшілерінің (Ысық Қаратау би және Кете Көккөз би) сайланғаны. Романда қазақ тарихына есімдері мәлім осындай көрнекті адамдар көркем бейнелерінің сомдалуы, оқиғалар барысындағы олардың іс-әрекеттері, монологтары, портреттері, т.б. ерекшеліктер көркемдік қолданыстар арқылы дәлелдеген.
Романның негізгі басты кейіпкері – Сырым Датұлы (1753-1802). Оның есімі қазақ тарихындағы би-шешендер, батырлар дәстүріне арналған тарихнамалық-дерекнамалық шежірелік мұраларда, ел аузындағы әңгімелерде, фольклортану, әдебиеттану, Қазақстан тарихы зерттеулерінде қарастырылып, бағаланып келгені мәлім. Үнемі назарда келе жатқан қайраткер тұлғаның романға арқау болғаны – Тәуелсіз Қазақстан әдебиетіне тән жаңалық көрсеткіші. Сырым Датұлының белгілі тарихи кезеңдегі Ресей отаршылдығына қарсылық іс-әрекеттері романдағы көркем шындық поэтикасының эстетикалық сипатымен өрнектелген. Ресейдің отаршылдық халықты басқарған саясатын қазақ даласында жүзеге асырушы казак-орыстар қазақ ауылдарын барымталап, ауылдарды ойрандаса, Сырым батыр да олардың күтірлерін (хуторларын) шабады.
Отаршылдардың арнайы жазалау жорықтарынан қорғанып, қарауындағы елді бұрынғы қоныстарынан (Қырмызы, Қособа, Мақарша, Қарағұс, Қосағаш, Көкайыл, Бөлекқұмақ, Жетікөл, Тұздыкөл, Жосалы, Қоңыр, Талдыбұлақ, Тасқұдық, т.б.) көшіріп, жаңа қоныстарға (Қалдығайтының сыртындағы Қарақамыстық қойны, Көшекбасар, Ишқымбай, Жібек, Сұлукөл, Жем, Сағыздың жоғарғы жағы, бес өзеннің бастауы – Бестамақ пен Саға, т.б.) орналастырады.
Мен Еңбекпін,менімен әр елге саяхаттауға дайын болыңдар балалар.Бірінші Австралия еліне барамыз.Ол елде кенгуру мен коала аңдары тіршілік етеді.Міне Австралия елінеде ұшып келдік.Австралия құрлықтардың ең кішісі.Бұл елдің елтаңбасында кенгуру белгіленген.Кенгурулар-сүт қөректі жануарлар.Олардың кішкентайлары өте әлсіз туыладыда,бірден анасының қалтасына кіріп емшек сүтімен көректенетін көрінеді.Өскесінде анасының қасында жайылып,қауіп төнсе анасының қалтасына жасырынады екен.Ал коалар ағаш басында өмір сүреді.Олар тек эквалип ағашының жапырағымен көректенеді.Коала -ешқашан су ішпейтін-деген мағына береді екен.Олар жапырақтағы сумен көректенеді.Қызық иа?!Австралияның жылуымен жылынып болсаңдар,енді Арктикаға ұшамыз.Онда ақ аюлар мекендейді.Міне қатты суық,мұз бен қар басқан солтүстіккеде жеттік.Ақ аюлар суға сүңгіп,итбалықтарды аулап жейді.Олардың терісі қалың жүн және майдан тұрады.Суыққа шыдамды.Апандарда жатады және күніне 25кг.ет жейді.Арктика қысы қатты,үсіп кетпей тұрып,тездетіп Африкаға ұшайық.Міне Африкағада келдік.Африка Евразиядан кейінгі құрлық.Бұл жақта күн ыстық.Маймылдар мекені.Маймылдар 1ұрпақ қана әкеледі екен.Олар ағаш басындағы жемістермен қоректенеді.Біз көрген аңдардың бәрі өз тіршіліктері үшін еңбек етеді.Кенгуру мен коалар өсімдіктерді іздеп,бірі ағашқа мініп,ақ аюлар судан итбалық аулап,маймылдар жеміс теріп жеп,еңбектің арқасында өз тіршіліктерін жалғастырады. Ыстық Африкадан соң өз еліміз Қазақстанға ұшып келдік.Қазақстанда біз көрген бұл аңдар зоопаркте тұрады.Еңбек етудің пайдасы көп,аңдар өз еңбектерімен астарын тауып жейді.Еңбектеніңдер,еңбектің зейнетін көресіңдер.Сіздермен әр елге саяхаттаған Еңбек бауырларың.
