4-тапсырма. Мәтінді оқы. Климаттық өзгерістердің зардаптары
Арктика мұздарының еруі мұхиттық ағыстардың өзгеруіне және
осы аймақта температураның көтерілуіне соқтыруы мүмкін. Мұз-
дықтардың еруі мен мұхит суының жылынуы нәтижесінде теңіз деңгейі
көтеріледі. Жауын-шашынның молдығынан көптеген аймақтарда
тасқын болып жатыр. Күшті дауылдар, аптапты қуаңшылық, жылу
толқындары жиілеген. Жан-жануарлардың салқынырақ аймақтарға
көшуі нәтижесінде экожүйенің өзгеруі орын алып отыр.
Ғаламдық жылынудың әсерінен жаңбыр жауу түрлері де өзгереді.
Жауын мөлшерінің төмендеуінен жерасты сулары азаяды, ал теңіз
деңгейінің көтерілуінен жағалау аймақтарындағы су ластанады. Бұл
факторлар ауызсу мен егінді суаратын судың тапшылығына әкеледі.
Ғаламдық жылынуды азайтуға көмектесетін көптеген шаралар
бар. Олардың бірқатары:
• Ағаштарды көбірек отырғызу және ормандарды кесуді тоқтату.
• Шамдарды және басқа да электр құралдарын өшіріп жүру арқы-
лы қуатты үнемдеу, осылайша табиғи ресурстардың сақталуын қамта-
масыз ету.
Қоқыс көлемін азайту, қоқысты қайта өңдеу табиғи ресурстардың
сақталуына өз септігін тигізеді.
( «Табиғат». Балалар энциклопедиясынан)
Мәтіннен негізгі ақпаратты жаз
​

Ибрай Алтынсарин – известный казахский писатель, который занимается написанием учебников, учебных пособий, методичек и хрестоматий для школьников Казахстана.

Все его работы представлены только на казахском языке, но детей он обучает именно письменности на основе русской графики. Многие из его учебников относятся именно к языку и грамматике.

Некоторые из его учебников теперь разработаны и на русском языке. Они рассчитаны на русскоязычных учеников в Казахстане, и там пользуются популярностью, которую заслужили.

Его произведения писались еще в 1889 году, но не менее актуальны и сегодня.

С его на казахский были переведены многие произведения Толстого, других известных русских писателей, и только благодаря его усердию они стали доступны школьникам в Казахстане.

К его произведениям относятся несколько серий учебников, а также Казахская Хрестоматия, называемая еще Мактубат. Также он написал пособие для киргизов, призванное им с изучением русского языка.

Алтынсарин собрал еще сборник басен Крылова и перевел их на казахский язык, этот сборник был рассчитан на детей школьного возраста. Переводы словаря Даля и других важных произведений, были также сделаны им, и его работа сделала их общедоступными.

Барыс жалғаулы тұйық етістіктен кейін “бол”, “тура кел” деген көмекші сөздердің келуі арқылы (“Бұдан бірдемелерді ойлап шығаруға болады”); “-Ғы, -гі”, “-қы, -кі” жұрнақты қалау рай арқылы (“Оның ештеңеге қарағысы келмейді”); Атау я барыс септік жалғаулы тұйық етістікке, “керек”, “қажет” сөздері тіркесу арқылы (“Енді бізге ауылдағы адамдардың көңіл күйін білу керек”); Тәуелдік жалғаулы тұйық етістікке “мүмкін”, “тиіс” сөздері тіркесу арқылы (“Біздің баруымыз керек”); Иұрақты сөз тіркестерінен (“Оның ішек-сілесі қатты”. “Мұртын балта кеспейді”) жасалады.