Бағалау критерийі № тапсырма Дескриптор Проблемалық сұрақтарға деректер арқылы дәлелді жауап береді. 1 негізгі тірек сөздерді анықтайды; екі проблемалық сұрақ құрастырады; сұрақтарына деректер келтіре отырып, дәлелді жауап береді.

Мәтіннен жалғау түрлерін анықтайды 2 Мәтіннен 4 жалғау түріне 2 мысалдан жазады 1
Тапсырма Мәтінді мұқият тыңдап, негізгі тірек сөздерді анықтаңыз. Тірек сөздерді қатыстыра отырып, 2 проблемалық сұрақ құрастырыңыз.
Табиғат. Бізді қоршаған орта: жан-жануарлар мен өсімдіктер, Жер мен Ай, Күн мен алыстағы жұлдыздар - осылардың барлығы да табиғат деген ауқымды ұғымды білдіреді. Адам – табиғаттың ажырамас бөлігі. Сондықтан халқымызда «Жер-Ана» деген егіз ұғым қалыптасқан. Жерді өз Анасындай, Анасын Күндей қастерлеу - Ата қостаған салтымыз. «Жер шоқтығы – Көкшетау», «Жер жаннаты – Жетісу» деп, бабаларымыз туған жерге, табиғатқа деген ыстық махаббатын білдірген. Сондықтан орман-тоғайларды сақтап, қоршаған ортаның, өзен мен көлдердің ластанбауына ерекше мән берген. «Су ішкен құдығыңа түкірме», «Бұлақ көрсең, көзін аш» деп, жас ұрпақтың бойына табиғатты қорғаудың тәрбиесін сіңірген. Табиғатта үздіксіз өзгерістер болып жатады. Мысалы, жанартаудың атқылауы, найзағайдың жарқылы, судың мұзға айналуы сияқты құбылыстар табиғаттағы өзгерістерді көрсетеді. Аспан денелерінің қозғалысы, гүлдердің шешек атуы, ағаштың жайқалып өсуі, өзеннің тасуы немесе көлдердің тартылып су алуы – осылардың барлығы да қоршаған ортадағы өзгерістер. Әлемде орын алатын сан алуан өзгерістер табиғат құбылыстары деп аталады. Табиғат құбылыстары бір-бірімен тығыз байланысты. Оларды физика, астрономия, география, геология, биология, химия сияқты ғылымдар зерттейді. Әр ғылымның табиғатты зерттеуде өз мақсаты мен міндеті бар. Мысалы, физика, негізінен, механикалық қозғалысты, жылу, электр, жарық құбылыстарын зерттейді. Физика ғылымы зерттейтін табиғат құбылыстары физикалық құбылыстар деп аталады. Астрономия ғылымы физика заңдарына сүйеніп, бақылайтын аспан денелері мен құбылыстарының табиғатын түсіндіреді. Олардың қасиеттері мен көрінісін ұғындыруға, құбылыстардың себеп-салдарын ашуға тырысады. Мысалы, физика мен астрономияға ортақ құбылыстар – күн мен түннің ауысуын және Күннің тұтылуын қарастырайық. Жарық күн мен қараңғы түннің алма-кезек ауысуының себебі Жердің өз осінің төңірегінде үздіксіз айналуы болып табылады. Жер өз осін бір тәулікте (24 сағатта) толық бір айналып шығады. Жердің айналуы барысында оның Күн сәулесі түскен беті жарық 4 болады да, ал қарсы көлеңке бетін түн басады. Сөйтіп күн мен түн үнемі алмасып отырады.

помагите
очень нужно

Ертегі

Піл мен торғай.

 Ерте заманда пілдің түрі қазіргідей болмапты:оның көздері үлкен бопты,құлақтары басында шошайып тұрыпты,ал олардың арасында әдемі мүйіздері бопты.Жерде адамдар пайда болғанда,арыстан пілге:

- Айналамызда адамдар көбеюде.Жақында олар бізге де жетіп,жұмыс жасатып қоятын шығар.Бізге жаңа жерлерге көшу керек! - дейді.Сонда піл:

- Мен сондай үлкенмін,маған тиісуге кімнің дәті барады?Неге мен қашуым керек? - деп тәкаппарланыпты.

  Бір күні жерге торғай мен оның балапандары жерді аралау үшін жерге түсіпті.Сол кезде қастарынан піл отып бара жатады.Торғай:

- Абайла!Бұл жерде менің балапандарым жүр! - деп айқайлапты.Ал піл болса оған назарын аударғысы келмей:

- Менің балапандарыңда шаруам жоқ.Мен мына жерден қалай да өтемін! - деп балапандарды басып кетіпті.Шарқ ұрған торғай қарға мен шыбындарға барыпты.Олар пілді қуып жетіп көзін шұқып тастапты.Піл олардан әзер құтылып,көзі дұрыс көрмесе де су іздеп жүреді.Осы кезде торғай бақалардан көмек сұрайды.Бақалар бір жартастың басына барып бақылдайды.Піл осы жерде су бар екен деп жартасқа шығып,төмен қарай құлап түседі.Осылайша оның екі мүйзі сынып қалады.Ал құлақтары жалпиып,басын жауып тұратындай болып кетеді.Сол кезде барлық аңдар пілге:

- Жерде бәріміз бірдейміз.Басқа аңдарды елемеуге бола ма екен? - деп айтады.Бұдан былай піл зерек әрі абай болуға тырысады екен.

Суворов Александр Васильевич 1729 жылы 13 қарашада (1729 ж.) 1729 жылы дүниеге келді (басқа дерек көздері бойынша, 1730 жылы). Оның әкесі - Суворов Василий Иванович - генерал-аншеф және сенатор, алғашқы орыс әскери сөздігінің авторы болды. Суворовтың анасы - Мандукованың қарындасында Авдотия (Евдокия) Федосеевна Мануковтардың армян отбасына тиесілі болды. Александр өзінің балалық шағымын ауылдағы әкесі үйінде өткізді. Ол әлсіз болып, жиі ауырады. Оның денсаулығының әлсіздігінен әкесі ұлының әскери мансабын ойламады және оны мемлекеттік қызметке үйретті. Бала кезінен бастап, әскери іс-қимылдарға деген ұмтылысын көрсетті және өзінің ең бай әке кітапханасын пайдаланып, фортификация, әскери тарих, артиллерияны зерттеді. Әскери пәндерден басқа, ол математика, философия, тарихты зерттеді. Әскери адам болуға шешім қабылдаған Суворов мінез-құлқы мен жаттығуын бастады. 1742 жылы баланың өтініші бойынша әкесі оны Семеновтың Өмірлік күзет полкінде жауынгер деп жазды, онда Суворов алты жарым жыл қызмет етті. Суворов 1748 жылы дене шынықтыру қызметімен белсенді түрде жұмыс істей бастады, бірақ асыл бала оны офицер лауазымында бастады. Суворов солдаттың шынайы өмірін жақсы білді. 1754 жылы ол лейтенант офицерлік атағы берілді және ол Ингмирлант атқыштар полкі үшін тағайындалды. 6 мамырда (18) 1800 жылы Александр Васильевич Суворов қайтыс болды. Оның күлдері Александр Невский Лаврта. Могилев тасында «Суворов жатыр» деген жазу бар.

Перевод:
Александр Васильевич Суворов родился 13 (24) ноября 1729 года (по другим данным, в 1730 году) в Москве в дворянской семье. Его отец, Василий Иванович Суворов – генерал-аншеф и сенатор, был автором первого русского военного словаря. Мать Суворова – Авдотья (Евдокия) Федосеевна, в девичестве Манукова, принадлежала к обрусевшему армянскому роду Мануковых. Детство Александр Васильевич провел в отцовском имении в деревне. Он рос слабым, часто болел. Из-за слабости его здоровья отец не помышлял о военной карьере сына и готовил его на гражданскую службу. Однако с детских лет мальчик проявил тягу к военному делу и, пользуясь богатейшей отцовской библиотекой, изучал фортификацию, военную историю, артиллерийское дело. Помимо военных дисциплин он изучал математику, философию, историю.
Решив стать военным, Суворов стал закаляться и заниматься физическими упражнениями.
В 1742 году, поддавшись мальчика, отец записал его солдатом в лейб-гвардии Семеновский полк, в котором Суворов прослужил шесть с половиной лет. Действительную военную службу Суворов начал в 1748 году в чине капрала, хотя дворянские дети начинали ее в офицерском чине. Суворов хорошо узнал настоящую солдатскую жизнь. В 1754 году ему было присвоено офицерское звание поручика и он был назначен в Ингерманландский пехотный полк. 6 (18) мая 1800 года Александр Васильевич Суворов скончался. Прах его покоится в Александро-Невской лавре. На надгробной плите высечена краткая надпись: "Здесь лежит Суворов"