Мнение о толегене айбергенова

Әже - баланың әкесінің, сондай-ақ, анасының шешесін атайтын, туыстық қатынасты білдіретін атау. Одан арғылары үлкен әже немесе ұлы әже деп аталады.[1]

Қазақ отбасындағы әже орны ерекше әрі қадірлі. Әже - отбасының ғана емес, әулеттің де ұйытқысы, ағайын- абысындардың бірлігін, татулығын сақтайтын сыйлы анасы, кейінгі жастардың, келіндердің тәрбиешісі әрі ақылгөйі Қазақ қоғамында әдетте жас отау иелерінің тұңғыш баласын әжесі бауырына салады. Бала ата-әженің кенжесі саналып, немерені әжесі тәрбиелеп, бағып-қағады. Әже мен немере арасындағы туыстық байланыс өте нәзік әрі берік. Балажан қазақ үшін ата мен әжеге жас сәби жай ғана ермек емес, тәрбиеленуші ерекше субъект. Тарихта күллі рулы елге ана болып саналған Айпара әже, Домалақ ене, Зере, Айғаным секілді әжелердің бейнесі аңыз-әңгімелерде, әдеби шығармаларда сомдалған.

Алдымен әже тәрбиесі арқылы бала жақсы-жаманды ажыратып, үлкен-кішіні тани бастайды. Мінез-құлық, тіл тәрбиесі қалыптасып, бала үй шаруасына бейім, елгезек тілалғыш, мейірімді болып өседі. Әженің алдын көрген балаға былайғы жұрт тәрбиелі бала деп баға береді. Әже тәрбиесі көбіне «олай істеме, былай істе», «бүйтсең жаман, өйтсең жақсы»деген вербалды сипатта, ақылгөйлік мазмұнда болып, әженің мейірімі мен жүрек жылуына бөленіп өседі. Осылайша жас бала қазақы ортадағы моральдық-этикалық нормалармен таныса отырып, адами тұлғаның қалыптасуына ғана емес, дәстүрлі ырым-тыйымдар жүйесінің қағидаттарын біртіндеп бойына сіңіре бастайды.

Жеті-тоғыз жастан әрі қарай тұңғыш немере ұлдың тәрбиесі атасының қолына өтеді, Ал қыз немеренің негізгі тәрбиесі әженің қарамағында болады. Бұл кездегі тәрбиенің мазмұны атаға ілесе жүріп, көрген-білгенін көңілге тоқудан құралады. Атасына ілескен бала алыс жерлерді, ел жақсыларын, сыйлы ауылдарды көріп, жиын-тойға т.б. қатысып, соларды ұғынуға, білуге тырысады. Атаның «визуалды» тәрбиесінен өткен баланы былайғы жұрт көргенді бала деп атайды. Қазақ паремеологизмі Атың бар да жер таны желіп жүріп, атаң барда ел таны еріп жүріп деп кеңес береді. Ел тану, жер тану көргенділікке жатады. Қазақтың дәстүрлі бала тәрбиесінде көргенділік тәрбиенің ең жоғарғы формасы болып табылады. Әже мен атадан тәлім алған немеренің рухани жағынан тәрбиелі, көргенді азамат болып, ержетуінің, елдің аузына ілігер көшелі азамат болып қалыптасуының негізі осылайша қаланады

Бiр кыз темекi шегiп турады, сосын бiр жiгiт орысша бiлмей темекi сурайын деп: девушка ты куритса дейдi, сосын кыз турып: а ты чё петух что ли? - десе, анау турып: да нет, я тоже куритса дептi... Тунде катты мас болып келген куйеуi танертен айелiне: Бiздiн уйде жын бар екен,-дептi. Айелi: Кiм айтты? десе,кеше мен туалеттiн есiгiн ашсам, cветi озiнен озi жанып, жапсам озi сонiп калды дептi. Сонда айелi: Эй алкаш,холодильникке сиiп кеткен сен ба? дептi. Бiр кунi бiр оте жаксы зубной врач кайтыс болыпты. Содан ол кiсiнi жерлегенде басына улкен тастан жасалган тiстiн мусiнiн койыпты. Сол зират басына коллективы жиналып турганда бiреу шыдай алмай кулiп жiберептi. Неге кулесiн десе мен генекокологпын мен олсем басыма не коясындар дептi. Бiр кунi сушняк пен голодняк сахарада келе жатады. Алыста бiр бочка турады. Голодняк бочканын iшiнде кыз болса екен деп армандайды. Сушняк су болса гой деп армандап жугiрiп келiп бочканы ашса, iшiнде поражняк отыр екен! Бiр фермердiн тауыктары кiлен кiшкентай жумыртка туады екен, бастыгы тауыктарга айкай салыпты, коршi фермер жумырткаларын 15 тенгеге сатып жатыр, ал бiз болсак 13 тенгеге сатып жатырмыз, неге iрi кылып тумайсындар дегенго, сонда карi бiр тауык шыгып: 2 тенге ушiн котiмiздi жыртайыкпа дептi. Баягыда бiр жiгiттiн мотоциклы болган, ол бузылып, жондеп жатканда, касына айелi келiп, жаным осы мотоциклге екi балон салса машина бола ма депти. Жiгiт жынданып кетiп, кумаш саган екi емшек косса сиыр боласынба дептi.