Аспаптар туралы мәліметтер:
1.Шаңқобыз — темірден немесе күмістен жасалған сүйір тілшесі бар көне музыкалық аспап. Шаңқобыз басқа атаулармен көптеген халықтарда кездеседі. Оның сирек кездесетін бір түрі — ағаш шаңқобыз — ағашқа бекітілген жіпті тербеу арқылы дыбыс шығарылады. Шаңқобыз – ежелден келе жатқан қазақтың музыкалық аспабы. Аспап бітімі бөлек болғанымен, оның құрылымы өте қарапайым.Бұл аспаптың темірден немесе күмістен жасалған сүйір тілшесі болады. Аспапта ойнау тәсілі де өзгеше. Шаңқобызды ерінге қойып, тіске тіреп ойнайды. Аспап дыбысы тілшені саусақпен шалып тартқан кезде серіппенің тербелісі арқылы шығады.
2. Жетіген – қазақ халқының ежелден келе жатқан ұлттық көп ішекті шертпелі аспабы. Сонымен қатар, жетіген тектес аспаптардың жалпы Азия халықтарының арасында кеңінен таралғанын атап өткен жөн. Әр халық өзінің ән-күй өнерінің ерекшеліктеріне қарай аталған көп ішекті аспапты құрылымдық, көркемдік жағынан әрқилы етіп өзгертіп, дамытып келеді. Соның ішінде қазақ халқының осы күнге дейін дәріптеп келген жетігені әуелінде жеті ішекті аспап болып танылған. Оның шанағы бітеу ағаштан шабылса, ішектерінің астына қой асығы тиек ретінде қойылып, аспаптың құлақ бұрауы сол асықтарды қозғалту арқылы келтірілетін.Кейін келе тиектер ағаштан, ішектер мыс сымнан жасалғандығы туралы деректер кездеседі.
3. Дауылпаз – қазақтың ұрып ой-налатын көне саз аспабы. Ертеректе бұл аспап соғыс құралы ретінде айбар беріп, қыр көрсету үшін қолданған. Бертін келе дауылпазды аңшылық пен құсбегілікке де пайдаланатын болған. Оның жасалу әдісі күрделі. Дауылпаздың шапаты - өзегі алынған сырты жұмыр бітеу ағаштан ойып жасалған. Беті әбден иленіп, кеңкей шыңылтыр терімен қапталады. Жайға байлап немесе мойынға, иыққа іліп алып жүруге арналған аспалы бауы мен ұрып ойнайтын шағын таяқшасы болады. Дауылпаздың шанағының сыртын мүйізбен, түрлі тастармен, ою-өрнекпен безендіріп, сәндел жасайды.
4. Домбыра - қазақ халқының өте ерте және кең тараған, нағыз табиғи ұлттық музыкалық аспабы. Көне Шумер тілінен аударғанда «кішкене садақ» деген мағына береді. Алматы облысы, Жамбыл ауданы аумағынан шамамен 2,5 ғасыр бұрын табылған таста қашалған суреті мен 16 ғасыр бұрын Мысыр еліндегі Нахт қабіріне салынған пішінінен еш өзгермеген. Қос ішекті шертіп ойнайтын музыкалық аспап ішекті, шертпелі аспаптар тобына жатады.Аспап әр түрлі үлгіде тұтас ағаштан ойылып жасалады. Тоғыз, он бір, он төрт, жиырма төрт пернесі болады. Күй арнайы құлақтарымен келтіріледі. Аспап үні қоңыр, құлаққа жағымды әрі жұмсақ болып келеді.
5. Сазсырнай — үрлемелі аспап. Сазсырнай ысқырып ойналатын флейталар тобына жатады. Кейбір сазсырнайдың ысқырғыш тетігі болмайды. Оған қазақ халқының сазсырнайы мысал. Сазсырнайға ұқсас аспаптар көптеген халықтарда кездеседі. Атауы әр халықтың өз тілінде айтылатын аспаптың пішіні де әр түрлі. Оның пішінін шеберлер құсқа, балыққа, көп басты атқа, жұмыртқаға ұқсатып жасай берген. Сазсырнайдың дыбыс диапазоны терция, кейде октаваға шейін барады. 1971 жылы Отырарда жүргізілген қазба жұмыстарда саздан жасалған қаздың жұмыртқасындай музыкалық аспап табылған. Аспаптанушылардың зерттеуінен өткен бұл сазсырнай үш дыбыс шығарады. Олар екінші октаваның “ми-бемоль”, “фа”, “соль” ноталары.
КАЖЫМУКАН, Хаджи-Мукан,Мукан Мунайтпасулы (1883, а. Караоткел Акмолинской области — 12.08.1948, а. Темирлан Южно-Казахстанской области), легендарный казахский палуан (борец), многократный призер международных соревнований по французской и вольной борьбе. Первый казах, завоевавший известность в международных чемпионатах зарубежных стран. В 1901 в Омске боролся с известным русским цирковым борцом А.Н. Злобиным. В 1903 по рекомендации и при содействии А.Н. Злобина был принят в школу И.В. Лебедева в Санкт-Петербурге, где два года обучался искусству классической борьбы. В 1908 в г. Кельн впервые завоевал звание чемпиона мира. В 1909 в Риге на чемпионате мира занял первое место. В 1910 завоевал малую золотую медаль на международном чемпионате в Варшаве. Кажымукан выступал под псевдонимами “Японец Ямогата-Муханура”, “Муканов-Муханура”. За победу над турецким борцом в Стамбуле получил звание “Кажи” и стал на всю жизнь Кажимуканом. В 1913 одержал победу на чемпионате в г. Троицк, в 1914 завоевал звание чемпиона мира в Париже. Боролся со всемирно известными борцами национальной японской борьбы джиу-джицуден в гг. Харбин, Токио. Казахский борец защищал спортивную честь России в С.-Петербурге, Москве, Киеве, Варшаве, Будапеште, Берлине, Праге, Лондоне, Кабуле, Тегеране, Харбине под именем “Кара Иван” (“Черный Иван”). В 1927 Президиум ЦИК КазАССР присвоил Кажымукану почетное звание “Богатырь казахских степей”. В годы Великой Отечественной войны выступал с цирковыми представлениями. На вырученные деньги построил самолет-истребитель, которому было дано имя Амангельды Иманова. Казахский летчик Кажытай Шалабаев выполнил на этом самолете 120 вылетов. Кажымукан завоевал 48 золотых, серебряных и бронзовых медалей. Внес значительный вклад в становление и развитие спортивной борьбы в Казахстане, в том числе и национальной борьбы казакша курес. О Кажымукане на киностудии “Казахфильм” созданы документальный фильм “Хаджи Мукан” в 2-х частях (1978, реж. О.Абишев) и художественный фильм “Знай наших” (1985, реж. С.Ходжиков). Открыт мемориальный дом-музей в а. Темирлан Южно-Казахстанской области (1980). Ежегодно проводятся традиционные состязания борцов Казахстана, посвященные памяти Кажымукана. В честь Кажымукана названы Дворец спорта в Алматы, Астане, Шымкенте, улицы в Алматы, Астане, Семипалатинске, Шымкенте. Награжден орденом “Знак Почета”.
Объяснение:
