Пән: Қазақ әдебиеті
Бөлім атауы: Махаббат және абырой
Сабақтың тақырыбы: Бауыржан Момышұлы «Ұшқан ұя» романы 7-сабақ
Осы сабақ арқылы жүзеге асатын оқу мақсаты: Т/Ж1.Әдеби шығарманың жанрына байланысты сюжеттік желілерін, эпилог, прологтарды анықтау.
Сабақтың мақсаты: Т/Ж1.Әдеби шығарманың жанрына байланысты сюжеттік желілерін, эпилог, прологтарды анықтайды.
Сабақ барысы:
I.Ұйымдастыру кезеңі.
Үй тапсырмасын пысықтау
Сабақтың мақсатын анықтау
Қызығушылықты ояту
Оқы, жұпта талда.
Мағынаны тану кезеңі
1-тапсырма
Оқы. Оқиға немен аяқталуы мүмкін? Болжа.
Әжемнің аты Қызтумас еді. Қартайғанда сары кемпір атанған. Жарықтық, аса ажарлы, ақ дидарлы кісі екен. Ондай ару ол кезде ел арасында некен-саяқ «Ұл біткеннің бәрі қазанның түп күйесіндей әкесіне тартып қара болды, қыз жағы өзіме тартып аққұбаша ажарлы шықты» деп отыратын еді, жарықтық. Әжем өзінің ұлдарына өңшең аққұбаша аруларды айттыруға ынтық болған. Соның кесірінен менің әкем Момыш отыз үш жасына дейін салт басты, сабау қамшылы жүріпті. Әжем оған:
— Әй, қара құл, мен құдайдан саған ай көрікті ақ перизат жолықтырғай деп тілеймін. Тым болмаса, немерелерімді жиіркенбей сүйейін, — дейді екен.
Бірде көрші ауылда үлкен той өтіпті. Той ойын-сауықсыз болған ба? Үлкенкиізүйдіңішіндежігіттер мен қыздарайтысы Той дегендеқу бас та домалайды. Кемпір-сампырларменілесіпменіңҚызтумасәжем де келгенекен. Кәріқұлағыелеңетіп, киізүйденшыққанайтысәнінестіпқалады.
Қыздың даусы жайдары естілсе де, жалтара жауап қатып отыр екен. Кәдімгі бас қосқан жердегі бастама өлеңнен ұзай қоймапты. Дегенмен сөз арасында «жақсы жігіт» дегенді жиілете берсе керек. Қызтумас әжем оны да сезіпті
«Құдашасына сонша өзеуреп отырған кім екен», — деп әжем есіктен сығалап қараса:
Қара батыр, құдаша, қара батыр,
Жауқайыраржасқанбай дара батыр.
Тәңірайдапөзіңмен бас қосыппыз
Осы кесесізжаққа бара жатыр, —
депөлеңменбірбойжеткенқарақызғааяқтыбұрыптұрғанөзМомышыекен. Әжемсондаұлынаайғайсалып:
— Өзіңқазанныңтүпкүйесіндейсің, күйегекүйежұқса — не болмақ, құдайым-ау! — депбаласынүйденқуыпшығыпты. Анасыныңайтқанынішіненұнатпаса да, әкемоныңырқынакөнедіекен.
Төмендегі сұрақтар бойынша жұмыс істейді:
• Сенің болашақ жарыңды ата-анаң таңдағаны дұрыс па?
• Қызтумас әже не себепті қара қыздың ұлына көз салғанын қаламады?
• Әжесінің бұл шарты дұрыс па?
• Оқиғаның осы тұсы пролог бола ала ма?
2-тапсырма
Төмендегі оқиға бөліктері бойынша сұрақ құрастыр.
• Әбдірахманның Рәзия атты қызына үйленуі
• Қыз балалардың дүниеге келуі
• Көптен күткен ұл
• Сәбиге берген атасының батасы
3-тапсырма
Үзіндіні оқы. Ана мен бала арасындағы қарым-қатынас туралы айт, Момынқұлдың жазалануы әділетті болды ма? Талда
Жас кезінде әкемді әйелдер жағы «Молда бала» дейді екен, кейін «Ұста бала» дейтін болыпты. Ал, әжем оны «Қара қатпа» деуші еді. Әкем орта бойлы, арық қара кісі еді. Маңдайы жап-жазық, қасы қалың, көзі шүңгіл еді. Сол арықтығына қарамай, керемет күшті болатын. Әжем оны «Тарамыс» деп те атайтын. Солкүштілігіне бола атасакерек.' Мен бірдеәжеме: — Неге «Тарамыс» дейсіз? — деппін, әкемдікемсіткенекендеп.
— Не десе де шешемніңеркі, — депкүлдіәкем.
— Қарайгөр, мынажаманды, әкесінеболысы ей, — депәжемөтірікашуланғанболды.
Әліесімде, бірретәкемніңМомынқұлдейтінінісіәжеме:
— Қойшы, апа! — депдауыскөтеріпқалыпеді, әжемтарс кете жаздап:
— Сен тұрмақ, Момышмаған осы күнгедейінбетіметікқарапсөйлегенемес. Сен қайданшықтың, иттіңкүшігі! Жоғал, көзімекөрінбе! — депүйденқуыпшықты.
— Не бопқалды? — депәкемкіріпкелді, әжем оны аймалап, арқасынанқағып:
— Апауініңкөргенсіздеубоп бара жатыр. Жөнге сал туысқаныңды, — деді.
— Мақұл, апа, сазайынтарттырайын. Бірақұрмай-аққояйын, мақұлма, апа, — деді.
— Мейлің, — депкүрсіндіәжем.
Момынқұлкөкемсолтүніқойқорадатүнепшықты.
4-тапсырма
Кестені толтыр. Сюжеттік талдау жаса.
Оқиғаның басталуы
Оқиғаның байланысы
Оқиғаның дамуы
Оқиғаның шарықтау шегі
Шешімі
Жазу өте ерте заманда жасалып, ұзақ тарихи даму кезеңдерден өтті. Даму барысында жетілуімен бірге оның принциптері де өзгеріп отырды. Оның себебі кай кез болмасын, жазуда сөздің дыбыстык жағын, яғни айтылу формасын дәл беру басшылыққа алынады, соған талпынады. Тілдегі дыбыстар өте күрделі кұбылыс. Оның айтылуындай етіп ешбір графика дэл бере алмайды. Сондықтан айту мен жазу арасында алшактыктар туындап, уақыт өте ол алшақтықтар тілдің табиғатына, дамуына өзінің кері әсерін тигізеді. Сан ғасырлар бойы тілдің өзінің даму заңдылығына нұқсан келеді. Оны жою үшін арнайы тілшілердің зерттеулерінің нэтижесінде тілдің сан ғасырлар бойы бұзылмай келе жатқан табиғатын сақтауға, одан эрі қарай дамуына оң әсер етуіне жағдай жасайтын дұрыс жазылуын камтамасыз ететін емле ережелері мен нұсқаулар талқыланып, келісіледі. Соның нәтижесінде емле ережелері енгізіледі. Сондьщтан да әлемдегі бірнеше ғасырлық тарихы бар жазу жүйелерінің ең жётілген түрінің өзіне де үнемі өзгертулер енгізіліп отырылған. Осының өзінде де кез келген жазу түрінде дыбыс жүйесі мен алфавиттің арасында алшақтықтар кездеседі.
Қазақ тілінің жазылуы мен айтылуы арасындағы алшақтыктар графиканың пайда болуымен тығыз байланысты. Сан ғасырлар бойы ауызша дамып, толығып, байып келген қазақ тілі XX ғасырда коғамдык кажеттіліктен туындаған жазбаша формасының дүниеге келуімен ауызша
жэне жазбаша формасының арасында алшақтықтар туындай бастады. Әлемдегі қай графиканы алсақ та, оның басты мақсаты тілдің табиғатын жазбаша формада дәл беру болып табылады. Осы мақсатты көздеген кез келген графика пайдалану барысында туындаған кемшіліктерді жою үшін өз тілдерінің ерекшелігене сәйкес емле ережелерін бекітеді.
Қазіргі қазақ емле ережесінің тарихына көз жіберсек, оның іргесі 1940 жылы кириллицияға («орыс жазуынаң) көшкен кезде қаланды [28,178]. Қазақ тілі емлесінің осы жазу бойынша түзілген қағидаларының 15-16 жылдық тәжірибеден кейін кем-кетігі ескеріліп, біршама реттелген нұсқасы 1957 жылы ұсынылып, заңдастырылды, яғни үкімет тарапынан арнайы каулы қабылданып, бекітілді. Европа елдері мен кытай, үнді, жапон сияқты халықтардың, жүздеген, тіпті кейбіреуінде мыңдаган жылдарға созылған жазу үрдісі бар халыктардың дұрыс жазу қағидаларын үкімет тарапынан бекітіп, көпшілікті соған бағынуға міндеттеу шарт та болмас. Бұларда дәстүр факторы өз-өзінен кызмет етіп жатады. Ал 1940 жылға дейін бас-аяғы он бес-жиырма жылдың ішінде үш түрлі: А.Байтұрсынұлы түзген қазактың тұңғыш ұлттык жазуы — араб таңбаларын, одан кейін оншакты жыл (1929-1940) колданған латын жазуын, 1940 жылдан бастап кабылданған кириллицаны пайдалануга мәжбүр болған қазак сиякты халыктың әр жазудың емлесінде дэстүрі калыптасып, орнығып үлгермеді, сондыктан эркім бұрыңғы жазудың тэртібін сактап, алакұлалык туғызуы мүмкін болғандықтан, 1940 жылы жаңа графикага көшкен кездегі емле ережелері де, 1957 жылғы оның біршама түзетілген жаңа редакциясы да ресми үкімет тарапынан арнаулы қаулымен бекітілген болатын.
