Төле Әлібекұлы (1663 – 1756) – қазақтың қоғам қайраткері, шешен, Ұлы жүздің бас биі, Қазыбек, Айтеке бидің қолдауымен үш жүзге төбе би болып сайланған. Артында "бүтін билікке Төле би жеткен" деген сөз қалған тарихи тұлға. "Жеті жарғыны" жасаушылардың бірі. Әлібекұлы Төле бидің атасы Құдайберді би Есім хан мен Тұрсын хан егесі кезінде Есім ханды қолдаған (Қазыбек бек Тауасарұлының "Түп-тұқияннан өзіме дейін" кітабынан). Яғни Есім хан тұсындағы, халық аузында "Есім ханның ескі жолы" атанып кеткен қазақ халқының заңдар жинағын құрастыруға қатысқан билердің бірі деп айтуға толық негіз бар. Өз заманында Қазақ хандығының тұтастығы үшін күрескен қайраткер! Төле би өз халқының шешендік-поэтикалық өнерінің дәстүрлерін жастайынан бойына сіңіріп өскен, зерделі, сауатты адам болған. 15-20 жасынан билердің бас қосқан жиналысына қатысып, өзінің әділдігі мен шешендік өнері арқасында таныла бастайды.
Қазақстанның Қызыл кітабы, кез-келген территория сияқты, өсімдіктер мен жануарлардың тізімін жасайтын және сипаттайтын кітап, саны өте аз. Олар көп ұзамай мүлдем жойылып кетуі мүмкін. Бұл кітап 1948 жылы пайда болды. Оны жасау үшін жылдар қажет болды, ғалымдар жойылып бара жатқан жануарлар мен өсімдіктер туралы мәліметтер мен фактілерді жинады. Қызыл кітапқа енген барлық жануарлар бес санатқа бөлінеді:
- жануарлардың жойылып кетуі.
- Сирек кездесетін жануарлар.
- саны азайып жатыр.
- Анықталмаған түрлер.
- қалпына келтірілген түрлер.
Қалпына келтірілген жануарлар түрлері - жойылып кетуден сақталған түрлер. Қызыл кітапта жануарлардың әр санатының өзіндік бет-түсі бар. Жойылып кету қаупі төнген түрлер қызыл парақтарға, сирек кездесетіндер сарыға, ақ түсетін популяциялар азайып, сұр түспен белгіленіп, жасыл түспен қалпына келтірілген.
Қазақстанның Қызыл кітабындағы барлық жануарлар мен өсімдіктер мемлекеттік қорғауға алынған. Егер бұл түр басқа мемлекетте болса, онда оны бақылау керек ...
