Танысыңыз. Есте сақтаңыз! Сөйлем құрауға қатысқан толық мағыналы сөздер сөйлем мүшелері деп аталады.
Қазақ тілінде бес сөйлем мүшесі бар: бастауыш, баяндауыш, толықтауыш, пысықтауыш.
Сөйлем мүшесінің белгілері: 1) толық мағыналы сөз болуы керек; 2) сөйлемдегі басқа сөзбен байланысып тұруы керек; 3) сөйлем мүшелерінің бірінің сұрағына жауап беруі керек. Мысалы: Жылы желдің әлсіз ызыңы естіледі. Сөйлемде толық мағыналы бес сөз бар. Олардың әрқайсысы белгілі бір сұраққа жауап беріп тұр. Жылы – қандай? – сындық ұғым атауы, желдің – ненің? – заттық ұғым атауы, әлсіз – қандай? – сындық ұғым атауы, ызыңы – несі? – заттық ұғым атауы, естіледі– қайтеді? – қимылдық ұғым атауы.
БАСТАУЫШ - атау септігінде тұрып, іс-оқиғаның иесін білдіретін тұрлаулы сөйлем мүшесі. Бастауыштың сұрақтары: Кім? Не? Кімдер? Нелер? Кімім? Нем? Кімің? Нең? Кіміңіз? Неңіз? Кімі? Несі? Кімдер? Нелер?
БАЯНДАУЫШ. Бастауыштың іс-әрекетін, қимылын, белгісін, жай-күйін, оқиғаның қай шақта болғанын білдіріп, сөйлемді аяқтап, ойды тиянақтап тұратын тұрлаулы мүше. Сұрақтары: қайтті, не істеді, не қылды?

3-ТАПСЫРМА. Берілген сөйлемдерді сөйлем мүшесіне талдаңыз. Үлгі: 1. Біз жануарларды қорғаймыз.(біз-бастауыш, сұрағы кім? қорғаймыз-баяндауыш, сұрағы қайтеміз?)
2.Қазақстан жерінде алуан түрлі жануарлар әлемі кездеседі.
3. Зоологтар жыл сайын олардың жаңа түрлерін зерттеуде.
4. Заңсыз аң-­құс, балық аулағандарға жаза қатал.

Қосымшаның түрлері.

Қазақ тілінде қосымша жалғау, жұрнақ болып екіге бөлінеді. Сөз мағынасын өзгертетін қосымшаны жұрнақ дейміз: жұмыс – жұмысшы, ойын – ойыншық, оқу - шы, бала - лы, орын - дық, сыр - мақ т.б.  

Ал сөз бен сөзді байланыстыратын қосымшаны жалғау дейміз: жұмыс – жұмыста, ойын – ойынға, дәптер – дәптерді, көше – көшеде.

Қазақ тілінде жалғаудың 4 түрі бар:

1. Септік жалғау;

2. Көптік жалғау;

3. Тәуелдiк жалғау;

4. Жіктік жалғау.  

Қазақ тіліндегі жұрнақ мағынасы мен қызметіне қарай екіге бөлінеді:

1. сөз тудыратын жұрнақтар өзі жалғанған сөзінен жаңа сөз тудырады. Мысалы, “жылқы - шы”, “біл - ім”, “жасы - қ”, “таға - ла”;

2. сөз түрлендіретін жұрнақтар өзі жалғанған сөзіне үстеме мағына қосып, сөздің тұлғасын өзгертеді. Мысалы, “көк-шіл”, “көк(г) - ірек”, “сары - лау”, “сары - рақ”, “жаз - ып”, “жаз - ғалы”. Жұрнақтар сөзге белгілі бір жүйеде рет - ретімен жалғанады.

Түбірге тете сөз тудыратын жұрнақтар, одан кейін сөз түрлендіретін жұрнақтар, бұлардан соң жалғаулар орналасады. Жұрнақтар түбірге де, туынды сөзге де жалғанады (“бас - шы”, “басшы - лық”, “ұйы - м”, “ұйым – дас – тыр – у – шы”).

Достық (жұрнақ) Адамдардың достығы әдетте жыл өткен сайын беки түседі.

Досым (жалғау) Менің досымның есімі - Арнұр.

Объяснение:

«Қазақ әдебиеті» пәнінен (оқыту қазақ тілінде) тоқсандық жиынтық бағалаудың спецификациясы 9-сынып Нұр-Сұлтан қ., 2019 2 МАЗМҰНЫ 1. Тоқсандық жиынтық бағалаудың мақсаты …………………………………………………………………………… 3 2. Тоқсандық жиынтық бағалаудың мазмұнын анықтайтын құжаттар ……………………………………… 3 3. Күтілетін нәтижелер …………………………………………………………………………………………………………… 3 4. Ойлау дағдыларының деңгейі ……………………………………………………………………………………………… 4 5. Жиынтық бағалауды өткізу ережесі …………………………………………………………………………………….. 4 6. Модерация және қою ………………………………………………………………………………………………….. 5

Источник: https://uroky.kz/tzhb-zhb-aza-debieti-p-ninen-o-ytu-aza-tilinde-to-sandy-zhiynty-ba-alaudy-spetsifikatsiyasy-9-synyp/