Үндестік заңы дегеніміз – сөз ішіндегі дыбыстардың бір-бірімен үндесіп,біркелкі болып қолданылуы.Үндестік заңының 2 түрі бар:буын үндестігі және дыбыс үндестігі.
1) Буын үндестігі – сөз ішіндегі дауысты дыбыстардың бірыңғай жуан не жіңішке болып үндесуі.Түркі тілдері,оның ішінде қазақ тілі буын үндестігіне негізделеді,яғни қазақтың төл сөздері не бірыңғай жуан не бірыңғай жіңішке болып келеді.
Мынадай сөздерде:
1.қос сөздерде (аман-есен,асты-үсті т.б.)
2.біріккен сөздерде (шекара, ба з,кәсіпорын т.б) буын үндестігі сақталмайды.
Буын үндестігі сөз бен қосымша арасыңда да сақталады,яғни сөзге жалғанатын қосымша сөздің соңғы буынының жуан-жіңішкелігіне қарай жуан не жіңішке жалғанады.Мысалы:тас-қа (тас-ке емес),үй-лер (үй-лар емес),құс-ты (құс-ті емес) т.б.
Буын үндестігіне бағынбайтын қосымшалармен қатар (-мен,-бен,-пен,-нікі,-дікі,-тікі,-паз,-қор,-қой т.б.),кірме сөздерде де буын үндестігіне бағынбайтын жағдайлар болады (кітап,алгебра,цехтан,рульді т.б.).
2) Дыбыс үндестігі дегеніміз – қатар келген екі дыбыстың бір-біріне ықпал етіп үндесуі.Оның 3 түрі бар: ілгерінді ықпал, кейінді ықпал, тоғыспалы ықпал.
1.Ілгерінді ықпал – қатар келген екі дыбыстың алдыңғысының соңғысына әсер етуі.Мысалы:қаш-са (қашша),көзқарас (көзғарас),ақ балық (ақ палық) т.б.
2.Кейінді ықпал – қатар келген екі дыбыстың соңғысының өзінен бұрынғы дыбысқа әсер етуі.Мысалы:бас+шы (башшы), Есенгелді (Есеңгелді),он бес (ом бес) т.б.
3.Тоғыспалы ықпал – қатар келген екі дыбыстың бір-біріне ілгерінді-кейінді ықпал етіп, екеуінің де өзгеріске ұшырауы.Мысалы:Досжан (Дошшан),Жиенқұл (Жиеңғұл),тас жол (ташшол) т.б.
Айтыс - екі ақынның импровизацияланған сайысы, халық әндерінің ауызша формасы. DOMBRA халық аспаптарында сүйемелдеумен орындалды.
Айтыс кезінде екі ақын бір-біріне қарама-қарсы отырады (аз - тұра тұрмайды), үнемі бір-біріне қарсыластың сөздерін жинап, ән диалогін жүргізеді. Байқау барысында әндер кез-келген жеке тақырыпта болуы мүмкін. Байқау нәтижелері бойынша жеңімпаз таңдалады, ал қарсыластың дәлелдерін келтіруде шеберлігі мен ырғақтығы, сонымен қатар тапқырлығы бағаланады.
Айтысқа бірнеше ақындар қатыса алады, дегенмен ерлі-зайыптылармен сөйлесу - ерлер мен әйелдер арасындағы жарыстар.
Айтыс айтыс-жұмбақ, айтыс-мақтау, айтыс-ертегілер және басқаларға бөлінеді.
Айтыс бойынша жарыстар Қазақстанда үнемі өткізіліп тұрады.
Айтыс өнерімен әйгілі болған ең танымал қазақ ақындары 17 ғасырдан бастау алады. Бүгінгі күнге дейін бұл сөз шеберлері казак халқының шешендігі мен тапқырлығымен қуантады.
Объяснение:
чем смогла
