1. Ашық дауыстыларды анықта.

А) О,Ө,М,У.В) Ы,І,О,Ө.С) А,Ә,О,Ө,Е.Д) Ә,Ө,О,І.

2. «ң » әрпі жазылатын сөзді белгіле.

А) Сана.В) Бұрынғы.С) Көніл.Д) Концерт.

3. Тасымалдауға келмейтін сөздерді көрсет.

А) Қала,қауын,орман.В) От,бұлт,ата,ою.С) Кеше,қиын,жуын.

Д) Бөлтірік,ауыз,жауын.

4. Дыбыс үндестігіне сай дұрыс жазылған сөзді көрсет.

А) Досжан,сөзсіз.В) Дозжан,сөззіз.С) Дожжан,сөссіз.Д) Дошжан,сөсіз.

5. Екі немесе одан да көп түбірден жасалған сөзді ата.

А) Қысқарған сөз.В) Күрделі сөз.С) Біріккен сөз.Д) Қос сөз.

6. Қысқарған сөздерге қосымшалардың жалғануын көрсет.

А) Үтір қою арқылы.В) Бірге жазылады.С) Бөлек жазылады.

Д) Сызықша қою арқылы.

7. Синоним сөздерді белгіле.

А) Кәрі,қарт,қария.В) Биік,аласа.С) Қате,дұрыс.Д) Ата,әже.

8. Туынды сөзді анықта.

А) Тәрбие,таулы.В) Құрылысшы,көңілді.С) Жыр,төрле.Д) Еңбек,тәрбиеші.

9. Сөздерді құрамына қарай ата.Су,аң,шекара,кеш,ән.

А) Түбір сөз.В) Туынды сөз.С) Дара сөз.Д) Күрделі сөз.

10. Жіктік жалғауы жалғанған зат есімді тап.

А) Бөлмелер.В) Дәрігермін.С) Ұшаққа.Д) Бейбітшілікті.

11. I-II жақ тәуелдеулі зат есімдерге барыс септікте қандай жалғаулар жалғанатынын көрсет.

А) -нда,-нде.В) -на,-не.С) -а,-е.Д) -ны,-ды.

12. Туынды зат есімнің жасалуын анықта.

А) Жалғау жалғану арқылы.В) Жұрнақ жалғану арқылы.

С) Туынды зат есім болмайды.Д) Жалғау,жұрнақ жалғану арқылы.

13. Шығыс септікте тұрған сөзді анықта.

А) Терезені.В) Кітаптар.С) Киімін.Д) Шегірткеден.

14. Бірінші сыңары сын есім,екінші сыңары зат есімнен болған сөз тіркесін көрсет. А) Екі бала.В) Тұнық су.С) Сегіз жыл.Д) Тез оқу.

15. Есептік сан есімді реттік сан есімге дұрыс айналдыр.

А) Төртеу сынып.В) Төртінші сынып.С) Төрт сынып.Д) Сынып төртеу.

16. Күрделі етістікті белгіле.

А) Айтып отыр.В) Сөйледі.С) Жауды.Д) Жап.

17. Сөйлемге тиісті тыныс белгіні тап. Мұзайдында коньки тебу қандай тамаша

А) Нүкте.В) Леп белгісі.С) Сұрақ белгісі.Д) Қос нүкте.

18. Құрмалас сөйлемнің бірінші жай сөйлеміндегі баяндауышын тап.

Қарлығаш төмен ұшса,күн жауады.

А) Ұшса.В) Жауады.С) Төмен.Д) Күн.

19. Сөйлемнің тұрлаулы мүшелерін анықта.

А) Анықтауыш.В) Толықтауыш.С) Бастауыш,баяндауыш.Д) Пысықтауыш.

20. Қыстырма сөздерді белгіле.

А) Амал қанша,бәсе.В) Қысқасы,кездестір.С) Кім біледі,кекшіл.

Д) Жетпіс,кім білсін.

1.Махамбеттің азаттық, азаматтық ойлары

Махамбет сөздері халық үшін өз - жанын пида еткен ердің сөзі. Ақын аскак арманшыл өлеңдерінде халқын әділетсіз хан-сұлтандарыға қарсы ерлікке шақырады. Махамбетті халықтың қадірлейтіні де, айрықша сүйіп оқитыны да сол себепті.

Махамбет Өтемісұлы жырлары шаруалар көтерілісінің айнасы. Ол өз шығармаларында әлеуметтік өмірдің шындығына көз жібере білді. Ақын Жәңгір ханға айтқан өлеңінде:

Хан емессің, қасқырсың,

Кас албасты басқырсың...- деп ханның залымдығын бетіне басады.

Махамбет ел үшiн еңіреген ердің аңсаған, соған бар ақындық жүрегін арнаған. Ол: "Асыл ердің баласы жауды көрсе шыдамай көзін салар қияға" деп бүкіл поэзиясына ерлікті ту етеді.

Махамбет өлеңдерінде ғибратқа толы афоризм болып кеткен өнегелі жолдар да аз емес. Ол өзінің сондай терең ойлы сөздерімен кейінгі ұрпағына да тіл қатқандай, ақыл, өсиет айтып кеткендей. Махамбеттің ерлік өміріне бір ызалықпен қарап, жанқиярлыққа үндейтін поэзиясын сүйсініп оқымайтын қазақ жОҚ шығар.

Қазақтың 3 қыраны

Тоқтар Әубәкіров — қазақтан шыққан тұңғыш ғарышкер, ұшқыш. Ол 1946 жылы 27 шілдеде Қарағанды облысы, Қарқаралы ауданында дүниеге келген.

Тоқтар Әубәкіров ғарышта 7 күн 22 сағат 13 минутты, Талғат Мұсабаев 341 күн 9 сағ 48 мин, ал Айдын Айымбетов 9 күн 20 сағ 13 мин 51 с болған.

1991 жылы 2 сәуірде Кеңес Одағы Ғарышкерлер даярлау орталығында ғарышқа ұшу дайындығына кірісіп, сол жылы 2 қазанда Байқоңырдан «Союз ТМ-13» кемесімен ғарышқа ұшты. 1991 жылы 10 қазанда Жерге оралды.

Әубәкіров тек қана ғарышкер емес, сонымен қатар экспериментке қатысқан алғашқылардың бірі. Ол бірінші рет қазақ ғалымдарының тәжірибе барысында жасаған қазақ асханасының сублимацияланған тағамдарын қолданып көрді. Бұл тағамдарға: айран, ірімшік, ет жатады.

Тоқтар Әубәкіров – әлемнің 256-ғарышкері болса, Талғат Мұсабаев 309-ғарышкері. Айдын Аымбетов әлемнің 545-ғарышкері.

Талғат Мұсабаев — 1951 жылы 7 қаңтарда Алматы облысы, Жамбыл ауданы Қарғалы кентінде дүниеге келген. Ол Қазақстанның екінші ғарышкері.

1994 ж. ғарышқа 1-рет ұшқанда (Союз ТМ-19) 126 күн ғарышта өткізген.

1998 ж. ғарышқа 2-рет ұшқанда (Союз ТМ-27) 208 күн ғарышта өткізген. Гиннестің үздік табыстар кітабында бір айдың ішінде 5 рет не бары 30 сағат 8 минут ұзақтығымен ашық ғарышқа шыққанны жазылып алынған.

2001 ж. ғарышқа 3-ші рет ұшқанда (Союз ТМ-32) 8 күн ғарышта өткізген.

Талғат Мұсабаев ғарышкерлер арасында алғашқы хирург атанған.

Үш қыранға да ғарыш кеңістігін игеруге сіңірген аса зор еңбегі, ғарышқа ұшу кезінде көрсеткен батырлығы мен ерлігі үшін «Халық қаһарманы» атағын берілген.

Айдын Айымбетов — 1972 жылы 27 шілдеде Алматы облысы, Талдықорған қаласы, Өтенай ауылы дүниеге келген.

2015 жылы 2 қыркүйекте 2-бортинженер ретінде транспорттық пилоттанған «Союз ТМА-18М» кемесінде ЭП-18 саяхаты аясында Байқоңыр ғарыш станциясынан Халықаралық ғарыш станциясына аттанды.

Айдын Айымбетов ғарышта 10 күн болып, маңызды зерттеулер жүргізген болатын. Халықаралық ғарыш станциясынан оралған Айымбетовті президент Нұрсұлтан Назарбаевтың өзі күтіп алды.

Тоқтар Әубәкіров пен Айдын Айымбетовтың туған күндері бір күнде, бір айда, яғни 27 шілдеде. Екі ғарышкеріміз де Армавир жоғары әскери ұшқыштар училищесінің түлектері.

Қазақ жерінде дүниеге келіп, кейін Ресейге көшіп кеткен ғарышкерлер:

Шаталов Владимир Александрович, 1927 жылы 8 желтоқсанда Қазақ автономиялық социалистік республикасы кезінде Петропавл қаласында туған. Ғарышқа алғашқы ұшу 1969 жылдың 14-17 қаңтарында жасалды.

Викторенко Александр Степанович 1947 жылы 29 наурызда Қазақ КСР-нің Солтүстік Қазақстан облысында дүниеге келді. Александр Степанович 1987 жылы 22 шілдеден бастап 30 шілдеге дейін «Союз ТМ-3» кемесі экипажының командирі А.П. Александров пен М.Фариспен (Сирия) және Мир орбиталық кешенінде Ю. В. Романенко және А.Лаврикинмен болды. Ол «ТМ-2 Одағы» А Лавейкин мен М. Фариспен Жерге оралды. Рейс 7 күн 23 сағат 04 минут 55 секундқа созылды.

Жалпы ғарышкерлер жайлы қызықты 13 мәлімет

Ғарышты зерттеу тарихында ғарышта ешкім қаза тапқан жоқ. Жазатайым оқиғалар болған. Бірақ олардың бәрі Жерден ұшқан кезде немесе орбитадан түсу барысында болды. Барлығы атмосферада қаза тапты.

Орбитада ғарышкерлердің өсуі орта есеппен 4-5 сантиметрге дейін артады, өйткені жер үсті ауырлық күшіне көп әсер етпейді. Сондықтан омыртқа түзетіледі.

Көптеген тағам өнімдерін ғарышкерлер тек түтіктерден сұйық түрінде қолданады.

Орбитаға көп уақыт жұмсаған ғарышкер — Валерий Поляков. Оның жазбасы 438 күнде әлі күнге дейін ұрланған жоқ.

Ғарышта ұзақ уақыт бойы үздіксіз болу — 14 ай. Бұл жазба сондай-ақ «Мир» орбиталық орбиталық станциясына барған Поляковқа да тиесілі.

Көптеген ғарышкерлер алдымен ауыр салмақтылық жағдайынан туындаған «ғарыштық аурудан» зардап шегеді. Бұл, ең алдымен жүрек айнуы кезінде көрінеді.

Айға барған «Аполлон-11» ғарышкерлері оларды қайтару кезінде кедендік бақылаудан өтті. Кедендік декларацияда олар: «Жүк — бұл ай мен тастар» деп жазды.

ХҒС-дағы астронавтар оянып, Жердегі Ұшуды басқару орталығынан жіберілген сигналда тұрып жатыр (ХҒС туралы қызықты деректерді қараңыз.

Ғарышкерлер ғарышта қорылдамайды.

Жерге қайта оралғаннан кейін, көптеген ғарышкерлер ыңғайсыз күй кешеді.

Тістерді тазарту кезінде ғарышкерлер тіс пастасының көбігін жұтуға мәжбүр болады, сондықтан олардың арнайы жеуге жарайтын пастасы бар.

*Керегін жазып ал*