5. Мәтінге қатысты ой-тұжырымыңызды жазыңыз.
):

Қиял — сыртқы дүние заттары мен құбылыстарының субъективтік образдарын қайтадан жаңартып, өндеп, бейнелеуде көрінетін, тек адамға ғана тән психикалық процесс: «...барлық жан қуаттарын (рухани күштерді) тек қиял ғана өзіндік сақталатынсөзімдік заттарды модельдендіре алады» (әл-Фараби). Адамда қиял пайда болған кезде ми қабығында бұрын жасалған уақытша байланыстар түрлі комбинацияларға түседі де, жаңа нәрселердің бейнесі туып отырады. Уақытша байланыстарды қайта жасап, өндеу процесінде екінші сигнал жүйесі шешуші рөл атқарады. Адамдардың қиялына тән кейбір ерекшеліктерді төмендегіше топтастыруға болады:

әр адамның қиял ерекшеліктері оның жеке қызығулары мен қасиетгеріне, алдына қойған мақсатына байланысты болып келеді. Бүл арада суды аңсап шөлдеген жолаушының қиялы мен екі-үш күннен кейін емтихан тапсыратын студенттің машинасының тетігін жетілдіруді ойлап жүрген инженердің қиялын салыстырып көруге болады;

қиялдың мазмүны мен формасы адамның жас және дара ерекшеліктеріне де, білім тәжірибесіне де байланысты. Мәселен, көргені де, түйгені де көп, өмір тәжірибесі мол, әр тарапты білімі бар ересек адамның қиялы мен енді ғана өмірге аяқ басайын деп түрған жеткіншектің қиялын бір өлшемге салуға болмайды;

қиял адамның өскен ортасына, этностық ерекшелігіне, табиғат, жер-су қоршауына байланысты да көрініп отырады. «Жаратылыстың қүшағында,—деп жазады М. Жүмабаев, — меруерт себілген көк шатырдың астында, хош иісті жасыл кілем үстінде, күнмен бірге күліп, түнмен бірге түнеп, желмен бірге жүгіріп, алдындағы малымен бірге өріп, сары сайран далада түрып өсетін қазақ баласының қиялы жүйрік, өткір, терең болуға тиісті».

қиял адамның барлық психикалық құбылыстарымен ұштасып жататын процесс. Мәселен, алға қойған мақсатты жоспарлап, жүзеге асырудың жолдарын іздестіру қиялсыз мүмкін емес. Бұл - қиялдың ерікпен байланысына жақсы мысал. Қиялдың ойлау процесінде алатын орны ерекше. Өйткені ойлау белсенділігі адамды шығармашылық әрекетке жетелейді. Ал ондай әрекет қиялдың өте күшті дамуын қажет етеді. Ойлау мен қиял бір-бірімен тығыз байланысты. Жан қуаттарының осы екеуі де мәселені шешуге, сұраққа жауап беруге қатысады. Бірақ қиялда мәселені шешудің өзіндік ерекшелігі болады. Қиял — мәселені суреттеу, жанды көрініс арқылы шешсе, ойлау оны тірі суретсіз жалпылай, ұғым, пікір, тұжырым түрінде шешеді;

адам қиялы еңбек процесінде, іс-әрекет үстінде жарыққа шығып, дамып отырады. Мұндағы негізгі шарт: саналы мақсаттың болуы, болашақты болжай алу, істейтін еңбектің нәтижесін күні бүрын көре білу, яғни оны өңдеп, өзгертіп, елестете алу — адам қиялына тән негізгі белгілер. Қиялда адамның дүние жөніндегі әр түрлі таным-түсінігі әртүрлі формада қиюласып, жаңа сапаға ие болады. Қиял бейнелері адам қажеттігінен тәуелді бола түрып, оны белсенді кызметке итермелейді,творчестволық ісіне күш-жігер қосады. Қиял тек теориялық және практикалық қызметте ғана емес ол адамның бүткіл рухани өмір жүйесінде елеулі орын алады. Кісінің өмір жолы, жеке басының ойдағыдай дамуы, даралық қасиеттері, іс-әрекетінің қүрылымы, өмір салтының қалыптасуы мүнсыз мүмкін емес. Адам санасының жануар психикасынан басты айырмашылығы адамда ойлаумен қатар қиял әрекетінің олғандығында.

Қоңырау шалынып, соңғы сабақ аяқталды. Әр оқушы осы сәтті қуана күтеді.  Мектеп алды оқушыларға толы. Бірі жанталасып ішке кіріп жатса, кейбіреуі бар жылдамдықтарымен сыртқа безеді. Тек біз досым Саяжан екеуміз әдеттегідей асықпай қоштасып жатқан сәтте Саяжан менің үйіме барғысы келетінін айтты. Ең жақын досымның көңілін қалтырғым келмей:
- Саяжан, сәл күте тұр, мен әке-шешеме қоңырау шалып рұқсат сұрайын?-дедім. Ол сөзімді қуанышпен естіген Саяжан:
- Әрине!-деп жауап берді. Уміттене Саяжан ауызымның әр қимылына қарап анамның келісімін күтті.
- Алло, мам! Қалыңыз қалай?
- Рахмет қызым, жақсы! Өзің ще? Сабақтарың бітіп үйге қарай бет алдыңба?
- Иә, мам, сабақ бітті, тек мен сізден сұрайтын өтінішім бар еді?
- Иә, құлыным, айтағой.
- Мам, Саяжан менімен үйге барғысы келеді, мен оны көптен бері үйге шақырмаппын, біздің үйге барса болма ма?
- Әрине болады, бірақ ол өз ата-анасын ескертті ме екен?
- Білмеймін, оны сұрамаппын.
- Жақсы, ондай болса ең алдымен, ата-анасына хабарлассын. Олар рұқсат етсе, біздің үйге барып тоңазытқыштағы тамақты жылытып ішіндер. Одан кейін сәл демалып алып, сабақтарыңды оқыңдар! Жарайма?
- Жақсы анашым! Рахмет сізге! Біз міндетті түрде айтқаныңызды орындаймыз! - деп сөзімді аяқтай салып, Саяжанның ата-анасына қоңырау шалдық. Олардың да рұқсаттарын алған екеуміз қуанып үйге асықтық.