Əл Фарабидің музыкалық философиясы туралы үш проблемалық сұрақтар

Өткен шақ — іс-әрекет, қимылдың сөйлеп тұрған уақыттан бұрын болып өткенін білдіретін етістіктің шақтарының бір түрі.

Өткен шақ 3 топқа бөлінеді:

1) Жедел өткен шақ “-ды, -ді”, “-ты, -ті” жұрнақтары арқылы жасалып, іс-әрекеттің жуық арада ғана болып өткенін, аяқталғанын көрсетеді. Мысалы: “келдім”, “таптыңдар”.

2)Бұрынғы өткен шақ іс-әрекеттің сөз болып отырған уақыттан көп бұрын іске асқанын білдіріп, айғақты түрі есімшенің “-ған, -ген”, айғақсыз түрі көсемшенің “-п”, “-ып”, “-іп” тұлғаларындағы етістіктің тікелей жіктелуі арқылы жасалады. Мысалы: “барған”, “айтқан”, “барыпты”.

3) Ауыспалы өткен шақ — іс-әрекеттің бірнеше дүркін болып өткенін білдіреді. Есімшенің “-атын, -етін”, “-йтін” формалары арқылы жасалады. Мысалы, “тыңдайтынбыз”, “көретінсіңдер”. Келер шақ іс-әрекеттің сөйлеп тұрған сәттен кейін болатынын білдіретін етістіктің бір шағы.

4 келген, қалған, тұрған, жатқан

1. Үлкен кісілерге құрмет көрсету жастардың міндеті.

2. Айналаңдағы адамдарға сыпайылық танытқан өте дұрыс.

3. Әдептілік белгісі- иіліп "сәлем" бергені.

4. Жастар жасы үлкен, ардақты кісілерге қарап , үлгі алулары керек.

5. Қарттарды құрметтеген пенделерді көрсем жүрегім жылып қалады!

6. Тәрбиенің белгісі - өзіңнен кішілерді ізеттеу , өзіңнен үлкендерді құрметтеу.

7. Қолында ауыр жүгі бар қарттарды көрген бетте , сол кісілерге барып көмектесіп , сөмкелерін үйге дейін апарысуымыз керек.

8. Өзгелерді қуантатын іс жасасаң- олар саған көптен-көп алғыстарын айтады.