4-тапсырма. Сын-қимыл үстеуі қолданылған сөйлемдерді көшіріп жаз.

Көкпар - ұлттық ат спорты ойындарының бірі. Ойынның атауы “көк бөрте” (лақ) сөзінен шыққан.

Дәстүрлі қазақ қоғамында Көкпарға жасқа толған серкенің семізі таңдалған. Семіз серке терісі жыртылмайды. Орташа салмағы 20-30кг-дай келеді. Басқа малдың терісі жыртылғыш болғандықтан Көкпарға тартпайды.

Көкпар – Орталық Азия халықтары арасында кең тараған ойын түрі. Ол қырғыз, өзбек тілінде “Улак тартыш”, тәжік тілінде “бузкаши” деп аталады. Көкпар тарту сияқты ұлттық ат спорты ойындары басқа да Шығыс елдерінде де бар. Ауғанстанда кең тараған бузавиш ойыны Көкпарға өте ұқсас. Сондай-ақ, Аргентина халқының да Көкпарға ұқсас ат спорты ойыны болған.

Көкпар жігіттердің күш-жігерін, төзімділігін, батылдығы мен ептілігін, ат үстінде мығым отыруын қалыптастырады. Сонымен қатар Көкпар – аттың қалай бапталып үйретілгенін, жүйріктігін де сынайтын спорт. Көкпар жаппай және дода тартыс болып екіге бөлінеді. Жаппай тартыста әркім Көкпарды өзі иелік етуге тырысады. Дода тартыста құрамы бірдей екі топ сынға түседі. Мұны кейде марта тарту деп те атайды.
Көкпар алаңындағы тартыс

Қазақстанда 1949 ж. Көкпар жарысының жаңа ережесі бекітілді. Осыған сәйкес Көкпар жарысын арнаулы алаңда, командалық сипатта өткізу белгіленді. Ал 1958 жылдан Көкпар бәйге алаңдарда (ипподромдарда) өткізіліп келеді. Алаң көлемі қатысушылар санына байланысты. Егер әр команда 5 адамнан болса, ұзындығы 300 м, ені 100 м, 10 адам болса – 500х200 м, 15 адамнан болса – 700х300 м, 20 адамнан болса – 1000х500 м болады. Алаңның әр бұрышына қызыл жалаушалар ілініп, ал оның екі жағында диаметрі 10 м-лік шеңбер (“отау”) сызылады. Алаң ортасында диаметрі 6 м-лік шеңбердің дәл ортасына Көкпар қойылады. Жарыс басталар сәтте командалар орталық шеңбердің сыртында тұрады. Жарыс алаңындағы төрешінің хабары бойынша басталады. Көкпар тарту қатысушылардың санына байланысты 8 – 15 мин аралығында өтеді. Көкпаршылардың мақсаты – орталық шеңберде жатқан Көкпарды өз командасының “отауына” жеткізу. Көкпар “отауға” жеткізілгеннен кейін, ойын алаң ортасынан қайта басталады. Белгіленген уақыт ішінде қай команда Көкпарды өз “отауына” көп жеткізсе, сол жеңіске жетеді.[

Тіл тас жарады,
Тас жармаса, бас жарады.
 
Шебердің қолы — ортақ,
Шешеннің тілі ортақ.
 
Тіл — буынсыз,
Ой - түпсіз.
 
Сүйреңдеген қызыл тіл
Сүйгеніңненайырар;
Иә жаубетін қайырар.
 
Алажағым кетсе де,
Айташағым кетпесін.
 
Ат жүйрігі айырады,
Тіл жүйрігі қайырады.
 
Мақтаған жеткізер,
Шаққан өлтірер.
 
Сүңгініңжарасыбітер,
Тілжарасы бітпес.
 
Басқа пәле тілден.
 
Тіл — тиексіз.
 
Тіл ерді қабырға салады,
Нарды қазанға салады.
 
Бас кеспек болса да,
Тіл кеспек жоқ.
 
Қызыл тіл жанның мияты,
Абырой ердің қуаты.
 
Ашуың келсе — қолың тарт,
Айтпас жерде — тілің тарт.
 
Тіл жүйрік емес,
Шын жүйрік.
 
Піл көтермегенді
Тіл көтереді.
 
Адам көңілінен азады,
Тілінен жазады.
 
Жер астында жатқанды,
Қазбай, қарап тіл табар.
 
Қойын-қойын сырыңды
Түбінде келіп шын табар.
 
Аш құлақтан —
Тыныш құлақ.
 
Сөз тапқанға қолқа жоқ.
 
Жақсы байқап сөйлер,
Жаман шайқап сөйлер.
 
Жыланның тілі айыр,
Жылан мінезді адамның сөзі айыр.

Аңдамай сөйлеген
Ауырмайөледі.
 
Аяғы жаман төрді былғар,
Аузы жаман елді былғар.
 
Көп сөйлеген —
Көптен айрылар.
 
Көп сөз — күміс,
Аз сөз — алтын.
 
Суды ішім тоқтатар,
Сөзді шын тоқтатар.
 
Ақпа құлаққа айтқан сөз
Ағып кетеді.
Құйма құлаққа айтқан сөзді
Құйып алады.
 
Өтірікшінің шын сөзі зая.
 
Қатты айтсаң,
Қарындасыңажақпайсың.
Ақырынайтсаң,
Ақың кетеді.
 
Біреудің сөзі әдемі,
Біреудің көзі әдемі.
 
«Көрдім» деген көп сөз,
«Көрмедім» деген бір сөз.
 
ІІІешеннің сөзі — мерген,
Шебердің көзі — мерген.
 
Ине көзінен сынады,
Шешен сөзінен сынады.
 
Қаһарлы сөз — қамал бұзар.
 
Олақтың сөзі —
Орынсыз жамау тәрізді.
 
Орынды айтылған сөз —
Орнына қағылған шеге сияқты.
 
Ойнапсөйлесең де,
Ойлап сөйле.
 
Сөз сүйектен өтеді,
Таяқ еттен өтеді.
 
Мір тәуекел бұзады,
Мың қайғының қаласын;
Бір жылы сөз бітірер
Мың көңілдің жарасын.
 
Адам сөзінен жазады,
Сиыр мүйізінен жазады.
 
Көз жеткізер,
Көз жеткізбегенді
Сөз жеткізер.
 
Аталы сөзге,
Арсыз жауап қайырар.
Ақ пен қараны
Шындық айырар.
 
Шал,
Шалдың сөзі — бал.
 
Ұлы сөзде — ұят жоқ.
 
Сөз шындықты табар.
 
Көп сөйлеген
Иә жолдасынан,
Иә құрдасынан айрылады.
 
Жақсы сөз — жарым ырыс.
 
Жаным десе — жан семіреді.
 
Ауыз дарбаза,
Сөз самал,
Құдай ұрғанға не амал?!
 
Жүйелі сөз —
Жүйесін табар;
Жүйесіз сөз —
Иесін табар.
 
Сөз жүйесін тапса —
 Малиесінтабар.
 
Жүзден біреу — шешен,
Мыңнан біреу — көсем.
 
Бұралқы сөз — күлуге жақсы,
Бұралқы жылқы — мінуге жақсы.
 
Айтпаса жүректен кетеді,
Тартпаса білектен кетеді.
 
Құр судан май шықпайды,
Құр сөзден мән шықпайды.
 
Сөзің тәтті болсын,
Ашуың қатты болсын.
 
Еттен өткен таяқтан,
Сүйектен өткен сөз жаман.
 
Сөз қуған — пәлеге жолығар,
Шаруа қуған — қазынаға жолығар.
 
Өзі — шынашақтай,
Сөзі — келсаптай.
 
Сөздің басы — бір пышақ,
Аяғы — бір құшақ.
 
Сөйлемесе қайдан туады?
Сөз сөзден туады.
 
Айтсаң сөзіңе жет,
Мінгес те, үйіңе жет.
 
Ауруда — шаншу жаман,
Сөзде — қаңқу жаман.
 
Құрғақ сөз бас ауыртар,
Құрғақ қасық ауыз жыртар.
 
Көз көргенше,
Ауыз батыр, сөйлеп қал.
 
Сөз бергенге ерме,
Бөз бергенге ер
Сөз — бейнет болар,
Боз — көйлек болар.
 
Сөзіңді айт ұққанға
Айтып айтпай не керек,
Құлағына мақта тыққанға.
 
Көп сөйлесең — тақылдақ дер,
Аз сөйлесең — ақымақ дер.
 
Көптің аузы — зеңбірек.
 
Кесірлі ауыздан
Кесапатты сөз шығар.
 
Тұз астың дәмін келтірсе,
Мақал сөздің мәнін келтіреді.
 
Ауызында әзілі жоқтың
Қолында қол шоқпары бар.