Жилин служит на Кавказе офицером. Однажды он получает письмо от матери с приехать домой. Подумав, Жилин «выправил отпуск», простился с друзьями и собрался ехать.
«На Кавказе тогда война была» – татары нападали на одиноких путников, поэтому обоз Жилина сопровождали солдаты. Желая доехать быстрее, офицер решает оторваться от сопровождающих, к нему присоединяется Костылин.
Однако по дороге им встретились татары. По вине Костылина, который испугался и сбежал, безоружного Жилина схватили и увезли в аул (татарскую деревню). На пленника надели колодку и заперли в сарае. Через некоторое время Жилину сообщили, что схвативший его татарин поймал также Костылина и продал пленников Абдул-Мурату, который стал теперь их «хозяином». Татарин заставил пленников написать письма домой с о выкупе. Жилин понимал, что у его матери нет денег, поэтому написал письмо с неверным адресом, чтобы оно не дошло.
Жилин с Костылиным целый месяц прожили в сарае. Днем на них надевали колодки и снимали ночью. Жилин «на всякое рукоделье мастер был», поэтому ради развлечения начал лепить кукол из глины для хозяйской дочери Дины. Девочка, благодарная мужчине за игрушки, тайно приносила ему еду – молоко и лепешки.
Планируя побег, Жилин начал копать в сарае лаз. В одну из ночей, когда татары уехали из аула, пленники сбежали. Офицеры беспрепятственно покинули аул. Вскоре Костылин начал жаловаться на то, что натер ноги. Почти всю ночь они шли по лесу, Костылин сильно отставал и, когда товарищ уже не мог идти, Жилин понес его на себе. На дороге их поймали другие татары и отвезли к Абдул-Мурату.
В ауле русских хотели убить, но Абдул-Мурат решил дождаться выкупа. Снова на беглецов надели колодки и на этот раз спустили в яму глубиной в пять аршин. «Житье им стало совсем дурное». Офицерам давали сырую еду, «как собакам», в самой яме было мокро и душно. Костылин сильно заболел – «все стонет или спит», «и Жилин приуныл». Как-то у ямы появилась Дина – девушка принесла им еды. В другой раз она сообщила, что Жилина собираются убить. Офицер попросил девушку принести ему длинную палку, и ночью Дина сбросила в яму длинный шест.
Жилин собирался взять Костылина с собой, но тот был слишком слаб и сам отказался. С Дины офицер выбрался из ямы. Ему очень мешала колодка, но сбить замок у него никак не получалось, пришлось бежать так. Прощаясь, Дина заплакала и дала мужчине в дорогу лепешек.
Офицер лес и, выйдя к полю, увидел слева казаков, сидящих у костров. Жилин поспешил пересечь поле, боясь на пути встретить татар. Так и случилось – не успел он добежать к своим, как его заметили трое татар. Тогда Жилин замахал руками и закричал: «Братцы! Выручай! Братцы!». Казаки услышали его, пустились наперерез татарам и беглеца.
Маладому вераб'ю блага
Надзеі на папраўку амаль не было: ён гэта ведаў добра. I ўсё ж паехаў. Можа нават і таму, каб хоць трохі супакоіць сяброў. Дзіўная рэч: за ўсе іхнія клопаты ён мог аддзячыць хіба што згодай на гэтую паездку.
Ён надта не любіў усялякіх клопатаў аб сабе.
Грошы на дарогу і лячэнне яму сабралі. Пра гэта ён не ведаў да самага апошняга часу. Паставілі, так сказаць, перад фактам. На руках было і рэкамендацыйнае пісьмо ў Ялту.
Ну што ж, Ялта. Добра яшчэ, што хоць знаёмая мясціна. Упершыню ён быў там у 1909 годзе. Малочная ферма «Шалаш», блізка ад Ауткі, непадалёк ад дачы Чэхава.
Чэхава ўжо няма. Усё тое ж — сухоты.
Брат Вадзім памёр ад сухотаў у 1908 годзе. Праз год адкрыўся гэты самы працэс і ў яго. Яраслаўскі доктар Берндт супакойваў: маўляў, марная трывога. Ялцінскі доктар (як яго прозвішча?) сказаў больш пэўна: трэба сур’ёзна лячыцца. Надзею на папраўку ўсё ж падаў. Ах, гэтыя дактары, так лёгка, як рэцэпт, выпісваюць яны надзеі.
Але тут усё надта Звычайная арыфметыка. Маці памерла ад сухотаў у 27 год. Нарадзілася ў 1869 годзе, памерла ў 1896. Ператасаваны дзве апошнія лічбы. Паводле гэтай логікі, ён памрэ ў 1919 годзе. Два гады ў запасе. Што ж, добра было б. Толькі не верыцца ў гэта. Брату Вадзіму было ўсяго 18 год. А яму хутка 27, як маці. I ўсё ж так хочацца верыць няхай нават у містыку лічбаў. Два гады ў запасе — гэта добра.
Пра Ялту напісана ў чэхаўскай «Даме з сабачкам». Як гэта там? «I тут выразна кідаліся ў вочы дзве асаблівасці шыкоўнага ялцінскага натоўпу: пажылыя дамы былі апранутыя, як маладыя, і было многа генералаў». Ну, генералаў, мусіць, цяпер паменшала: вайна. Хаця…
Шкада, што ён, Багдановіч, нічога не напісаў пра Чэхава. Нейкую там нататку пра выданне яго пісьмаў — хіба гэта можна лічыць? Якое самотнае жыццё, якая мужнасць і незалежнасць ва ўсім. I загадкавае, нікім не спазнанае майстэрства. «Над апавяданнямі можна плакаць і стагнаць, можна пакутаваць супольна са сваімі героямі, але, мяркую, трэба гэта рабіць так, каб чытач не заўважыў. Чым больш аб’ектыўна, тым больш моцнае ўражанне». Нешта падобнае ёсць і ў яго, Багдановіча.
Что с того, что стих в душе кипит?
Он через холод мысли протекает.
Поэт всегда обдуманно творит.
Ну, гэта, брат, дрэнная цытата. Вось тут у цябе, мабыць, выйшла лепш:
Сальеры ў творчасці усё хацеў паняць,
Ва ўсім упэўніцца, усё абмеркаваць,
Абдумаць матар’ял, і мэту,
I горача любіў сваю свядомасць гэту.
У творчасці яго раптоўнага няма:
Аснова да яе — спакойная дума.
Але якая самаўпэўненасць, браце, — цягацца з Пушкіным, з самім Аляксандрам Сяргеевічам. Сказана ж: «гений и злодейство — две вещи несовместные». Ну, а калі ў адчаі чалавек, калі больш, чым бога, увазлюбіў сваё рамяство (так, рамяство, гэта ж харошае слова!), а ўзнагароды няма. Калі хоча жыць у келлі, а не ў карчме? I хіба ён не лічыў Моцарта геніем? Канечне, лічыў! Не, тут было другое: абраза за прафанацыю мастацтва! Хоць несвядомую, але прафанацыю, так! I самае галоўнае — цаной геніяльнасці. Сальеры думаў, што гэтага нельга дараваць нават Моцарту.
«Абдумаць матар’ял, і мэту».
Але калі ўсё-ткі зайздрасць? Нізкая, ганебная зайздрасць. Творчае бяссілле, бясплённае напружанне думкі. Не, не, гэта, мусіць, прыдумана. Каб круглей, каб для легенды. А паэту гэта трэба для драмы. Буало гэта не трэба. Гётэ гэта не спатрэбілася б таксама. Ураўнаважаны, спакойны, як бог, Гётэ і страсны, неўраўнаважаны Шылер. Дзе тут трагедыя, драма? Для каго? Для Гётэ? Для Шылера? Хутчэй, можа, для апошняга.
I ўсё ж дарэмна ты звязаўся з Сальеры. З легендай табе не справіцца. I не абараніць сябе. Рацыяналіст і дэкадэнт — вось што будуць гаварыць пра цябе нашчадкі. І будуць помніць хіба па тым, што некалі ты пісаў неблагія рэцэнзіі на Купалу, на страснага, неўраўнаважанага Купалу. Купала — Шылер. Дзе знайсці Гётэ яму напару?
Цягнік усё ішоў і ішоў на поўдзень.
Была зіма, мяцеліца. I гаварылі пра рэвалюцыю. Ён ехаў насустрач ёй ці ад яе? Эх, каб яшчэ хоць два гады жыцця!
За Гомелем на тры дні цягнік запынілі снежныя заносы. Апынуліся між станцыямі, як паміж небам і зямлёй. Цемень, завіруха. Страшныя, апакаліптычныя ночы. Палілі свечкі. Скончылася яда.
