Краткое содержание
«Как ныне сбирается вещий Олег
Отмстить неразумным хазарам»
Олег вместе с дружиной едет по полю на верном коне. Из лесу ему навстречу выходит «вдохновенный кудесник» – «покорный Перуну старик одному». Подъехав к волхву, Олег спросил:
«Скажи мне, кудесник, любимец богов,
Что сбудется в жизни со мною?
И скоро ль, на радость соседей-врагов,
Могильной засыплюсь землёю?»
В награду Олег пообещал кудеснику коня. Волхв ответил, что не боится «могучих владык», а княжеский дар ему не нужен. Кудесник предрек Олегу, что видит щит князя «на вратах Цареграда», что «и волны и суша» покорны ему – «завидует недруг столь дивной судьбе». Однако смерть Олег примет от своего коня.
Князь усмехнулся, выслушав речь волхва. Но слез с коня и распорядился, чтобы отроки увели его «товарища» в луг, кормили отборным зерном и поили ключевой водой.
Во время пира Олег вместе с дружиной «поминают минувшие дни и битвы, где вместе рубились». Князь вспоминает о своем товарище-коне и спрашивает, жив ли он. Князю отвечают, что «на холме крутом давно уж почил непробудным он сном».
«Могучий Олег головою поник». Князь решает, что кудесник соврал ему. Олег желает увидеть кости коня. Вместе с Игорем и «старыми гостями» он идет к холму у берега Днепра, где «лежат благородные кости». Олег наступает на череп коня со словами:
«Спи, друг одинокий!
Твой старый хозяин тебя пережил».
Неожиданно из головы мертвого коня выползла «гробовая» змея, обвилась вокруг ног князя и ужалила его. Олег умирает от яда.
Объяснение:
Дулаттың арнау өлеңдері ішінде «Ақтанға» деген өлеңінің сипаты өзгешелеу. Жетім бала Ақтанның өмірі ақынның аяушылық сезімін қозғап, жүрегін тебірентеді. Ал Дулатты баланың болашағы көбірек толғандырады. Ол осы Ақтан баланың бойынан ел тілегін арқалап, халық басына өз еркі өзіндегі өткен дәуренін қайта оралтар ерді, батырды көргісі келеді.
Ақын Ақтан бала ер жетіп, «бадана көз тоғыз тор сауыт» киіп, қашан ғана жауды қуар екен деп армандайды.
О, Ақтан жас, Ақтан жас,
Сенде жетер ме екенсің?
Жетімдіктің белінен
Асып өтер ме екенсің?
Жарық сәуле көре алмай,
Ел шаңына ере алмай,
Сол бойы кетер ме екенсің?
Жапанға біткен жапырақ
Жамылсан тонар ма екенсің?
Жазғы шыққан бүлдірген
Сұғыңсаң тояр ма екенсің?
Күрек тісін қасқайтып
Сұлу сүйер ме екенсің?
Бадана көз, тоғыз тор
Сауыт киер ме екенсің?
Білтеліні тұтатып,
Түтінін үзбей оқ атып,
Жау қашырар ма екенсің?
Тұлпар атты жаратып,
Құйрық — жалын таратып,
Бежін ерді ерлетіп,
Жорыққа жортып, терлетіп
Сырты қырлы, жүзі алмас,
Салған дағы жоғалмас
Сапы асынар ма екенсің?
Босағасын борлатқан,
Таңдайға дәмі татымас
Керегесін торлатқан,
Тегерішін манаттан,
Жібектен ызып бау таққан
Үйге кірер ме екенсің?
Тең құрбыңмен теңеліп,
Шаруа жиып кенеліп,
Бала сүйіп, мал жиып,
Керсеніңе бал құйып,
Өмір де сүрер ме екенсің?
Жетімдіктен өтерсің,
Шаң бермей әлі кетерсің.
Қажыма, Ақтан, қажыма,
Жетерсің, әлі жетерсің!
деп толғайды. Ақынның ойынша, жігіттің даңқын шығарып, оны дегеніне жеткізетін бір-ақ жол бар. Ол – ел мақсаты үшін жан аямай күресу жолы.
Ақын Ақтанның ел үміт күткен сондай жас болуынан үміттенеді.
Жетімдіктен өтерсің,
Шаң бермей әлі кетерсің,
Қажыма, Ақтан, қажыма,
Жетерсің, әлі жетерсің.
Талмай талпынса, қайраттанып алға ұмтылса, жетім Ақтанның да кейін қатарға қосылатыны, жетілетіні күмәнсіз дейді ол.
